Mənalanma (Mənalanmaq felindən törəmə). Dilçilikdə “mənalanma” termini, dil vahidlərinin (söz, söz birləşməsi, cümlə və s.) məna daşıma prosesini, yəni onlara məna yüklənməsini ifadə edir. Bu proses çoxcəhətlidir və kontekst, dil istifadəçisinin bilik və təcrübəsi, ünsiyyət məqsədi kimi amillərdən asılıdır. Həm nitqin istehsalı zamanı, həm də nitqin qəbulu zamanı baş verir.
Mənalanmanın əsas komponentləri bunlardır: leksik məna, qrammatik məna və kontekstual məna. Leksik məna, sözün lüğətdəki əsas mənasıdır. Qrammatik məna, sözün cümlədəki qrammatik funksiyasından (məsələn, feilin zamanı, əvəzliyin halı) irəli gələn məna təbəqəsidir. Kontekstual məna isə sözün konkret istifadə olunduğu cümlə və ya mətnin xüsusiyyətlərindən qaynaqlanır və leksik və qrammatik məna ilə qarşılıqlı əlaqədədir. Məhz kontekst, bir sözün çoxmənalılığını aradan qaldırır və onun birtək məna daşımasına səbəb olur.
Məsələn, "qələm" sözünün leksik mənası yazı alətidir. Lakin "qələm sözü ilə fikirlərini qələmə aldı" cümləsində kontekstual məna "yazmaq, ifadə etmək" olur. Başqa bir misal olaraq, "ağ" sözü həm rəngi, həm də saf, pak mənalarında işlənə bilir. Mənalanma prosesi, bu kimi çoxmənalı sözlərin mənasının kontekstdən asılı olaraq dəqiqləşdirilməsini təmin edir. Yəni "ağ qar" və "ağ ürək" ifadələrində "ağ" sözü fərqli mənalarda işlənmişdir.
Bundan əlavə, mənalanma semantik, pragmatik və kognitiv aspektləri ehtiva edir. Semantik aspekt leksik və qrammatik mənanın təhlilinə, pragmatik aspekt isə ünsiyyət kontekstinin və nitq iştirakçılarının nəzərə alınmasına əsaslanır. Kognitiv aspekt isə mənalanmanın insanın bilişsel qabiliyyətləri ilə əlaqəsini vurğulayır. Yəni insanlar əvvəlki bilikləri və təcrübələrinə əsaslanaraq yeni məlumatları anlayır və mənalandırırlar.
Qısacası, mənalanma, dilin işlək mexanizmlərindən biri olub, nitqin anlaşıqlı və mənalı olmasını təmin edir. Bu mürəkkəb prosesin tam olaraq anlaşılması, həm dilin öyrənilməsi, həm də tərcümə və mətn analizi kimi sahələrdə çox vacibdir.