Məktəbdar sözü Azərbaycan dilinin lüğətlərində əsasən "keçmişdə xüsusi məktəb açıb orada dərs deyən adam" kimi izah olunur. Lakin bu izah kifayət qədər geniş deyil və sözün kontekstə bağlı olaraq qazana biləcəyi incə mənaları əhatə etmir. Əslində, "məktəbdar" sözü daha çox tarixi və sosial kontekstdə anlaşılmalıdır.
Etimalogiyasına nəzər salsaq, sözün "məktəb" və "-dar" şəkilçilərindən təşkil olunduğunu görürük. "Məktəb" sözü ərəb mənşəli olub, təhsil müəssisəsini bildirir. "-dar" şəkilçisi isə fars mənşəli olub, "sahib olan", "ilə məşğul olan", "vəzifəsi olan" kimi mənaları ifadə edir. Beləliklə, "məktəbdar" sözünün əsl mənası "məktəb sahibi olan", "məktəblə məşğul olan", "məktəbdə dərs deyən və ya idarə edən şəxs" kimi daha geniş şəkildə izah oluna bilər.
Tarixi kontekstdə "məktəbdar" sözü müxtəlif mənalar kəsb edə bilərdi. Məsələn, kiçik mədrəsələrdə və ya özəl ev məktəblərində dərs deyən müəllimlər üçün istifadə oluna bilərdi. Həmçinin, özəl məktəb açaraq, təhsil işinə özəl bir müəssisə kimi yanaşan, təhsilin idarə olunmasında və maliyyələşdirilməsində rol oynayan şəxsləri də ifadə edə bilərdi. Bu mənada, "məktəbdar" sadəcə bir müəllim deyil, həm də təşkilatçı və ya idarəçi ola bilərdi.
Cümlə içində istifadəsi:
- "O dövrün məktəbdarları özəl evlərində uşaqları oxudur, tərbiyə edirdilər."
- "Varlı tacirlərin maliyyə dəstəyi ilə bir çox məktəbdar özəl məktəblər açmışdı."
- "Qədim məktəbdarların təlim üsulları indiki dövrlə müqayisədə fərqli idi."
Yekun olaraq, "məktəbdar" sözü sadəcə "dərs deyən adam" mənasından daha geniş bir məna kəsb edir. Tarixi və sosial kontekstdə məktəbin təsisçisi, idarəçisi və ya maliyyələşdiricisi kimi də başa düşülə bilər. Sözün düzgün və tam mənasının anlaşıla bilməsi üçün cümlənin kontekstinin nəzərə alınması vacibdir.