Təzkirəçi sözü Azərbaycan dilində "təzkirə yazan adam", "təzkirə müəllifi" mənasında işlənir. Lüğətlərdəki bu qısa izah, sözün zəngin məna çalarlarını tam əks etdirmir. Daha dəqiq və geniş izahı belə vermək olar:
Təzkirəçi, ədəbiyyat tarixinə, xüsusilə də ədəbiyyatşünaslığa böyük töhfələr vermiş, müəyyən bir dövrün və ya regionun yazıçı və şairlərini, onların əsərlərini, həyatlarını, yaradıcılıqlarını sistemli şəkildə təhlil edərək sənətkarlıq xüsusiyyətlərini, ədəbi əhəmiyyətini və yerini müəyyən edən, tədqiq edən və bu məlumatları toplu halda "təzkirə" adlı əsərdə təqdim edən şəxsdir. Təzkirəçinin sadəcə bioqrafik məlumatlar verməkdən kənara çıxaraq, əsərlərin keyfiyyətini qiymətləndirməsi, müqayisəli təhlillər aparması, ədəbi cərəyanları təhlil etməsi və özünün ədəbiyyat tarixinə dair baxışlarını əks etdirməsi xarakterikdir.
Sözün mənşəyinə gəldikdə, "təzkirəçi" sözü "təzkirə" və "-çi" şəkilçisindən əmələ gəlib. "Təzkirə" fars mənşəli söz olub, "xatirə, yad etmə, qeyd etmə" mənalarını verir və ədəbiyyatda yazıçılar və şairlər haqqında məlumatların toplanıldığı kitabları bildirir. "-çi" şəkilçisi isə "hər hansı bir işlə məşğul olan şəxs" mənasını ifadə edir. Beləliklə, "təzkirəçi" sözü həm leksik, həm də qrammatik baxımdan mənasını tamamilə əks etdirir.
Cümlə içərisində istifadəsinə nümunələr:
- Molla Vəli Vidadi görkəmli təzkirəçilərdən biridir.
- Qədim Azərbaycan təzkirəçilərinin əsərləri ədəbiyyatşünaslıq üçün qiymətli mənbədir.
- Təzkirəçi əsərlərində yalnız şairlərin bioqrafiyasını deyil, onların əsərlərinin təhlilini də vermişdir.
- Ədəbiyyat tariximizin öyrənilməsində təzkirəçilərin rolu danılmazdır.
Göründüyü kimi, "təzkirəçi" sadəcə təzkirə yazanı deyil, həm də ədəbiyyat tarixinə ciddi elmi töhfələr verən, tənqidi təhlil aparan, ədəbi hadisələri sistemləşdirən mütəxəssisi ifadə edir. Bu baxımdan, sözün lüğətlərdəki izahı genişləndirilməli və daha dəqiq şəkilçisi təhlil edilməlidir.