Nəməkdan (fars. نمکدان - nəmək - duz + dan - qab) sözü fars dilindən Azərbaycan dilinə keçmişdir və əsas mənası "duzqabı"dır. Bu, duz saxlamaq üçün nəzərdə tutulmuş, müxtəlif formalarda və materiallardan hazırlanmış bir qabdır. Sözün əsasını təşkil edən "nəmək" (duz) komponenti fars dilində də "duz" mənasını verir. "-dan" isə fars dilindəki "-dan" şəkilçisi olub, "qab", "yer" mənalarını ifadə edir. Beləliklə, sözün tam mənası "duz qabı" kimi təfsir oluna bilər.
Nəməkdan sözü gündəlik danışıqda, ədəbiyyatda və məcazi mənada geniş istifadə olunur. Məsələn, süfrədə duz qabının olması qonaqpərvərliyin, evdə bolluğun simvoludur. Ona görə də "süfrəyə nəməkdan qoymaq" ifadəsi sadəcə duz qabını süfrəyə qoymaq deyil, həm də qonağı qəbul etmək, yemək təqdim etmək mənalarını da ehtiva edir.
Məcazi mənada isə "nəməkdan" sözü həyatın, rifahın, qarşılıqlı münasibətlərin əsasını ifadə edə bilər. Məsələn, misalda verilən "Həyat süfrəsində sındı nəməkdan" ifadəsi həyatdakı qarşılıqlı etimadın, dostluğun, münasibətlərin pozulmasını, birgə həyatın dağılmasını simvolizə edir. Bu mənada nəməkdan, duz qabından daha geniş məna daşıyır; əlaqələrin, münasibətlərin, birgə yaşayışın bütövlüyünü, sarsılmazlığını təmsil edir. Onun sınması isə bu bütövlüyün, qarşılıqlı hörmətin pozulmasını, etimadın yox olmasını göstərir.
Qısaca desək, "nəməkdan" sözü həm konkret (duzqabı) həm də məcazi (həyatın, münasibətlərin əsası) mənalarda işlənə bilən, fars dilindən götürülmüş, Azərbaycan dilinin leksikasında möhkəm yer tutmuş bir sözdür.