Xurt sözü Azərbaycan dilində əsasən "xurt düşmək" ifadəsi ilə işlənir və birdən-birə huşunu itirib yerə yıxılmaq, sərilmək mənasını verir. Bu, ani və gözlənilməz bir şəkildə baş verən bir haldır. Hətta, insanın yerə yıxılması ilə yanaşı, bir müddət huşsuz vəziyyətdə qalması da nəzərdə tutulur. Sadəcə yıxılma deyil, huşun itirilməsi xurt düşməyin əsas xüsusiyyətidir.
Sözün etimologiyası haqqında dəqiq məlumatlar olsa da, türk dillərindəki "xurt" kökünün "qəfil, birdən-birə" mənasını ifadə etdiyi güman edilir. Bu da "xurt düşmək" ifadəsinin mənasını daha yaxşı izah edir. Yəni, "qəfil huşunu itirib düşmək" kimi təfsir edilə bilər. Bu, adi bir yıxılmadan fərqləndirən əsas amildir.
Misal olaraq verilən cümlədə ("Qız xörəyi hazırlayıb bihuşdarını da daxil elədi içinə, gətdi ortalığa") "xurt düşmək" mənası gizli şəkildə ifadə olunub. Qız hazırladığı yeməyə bihuşedici maddə əlavə edərək, qurbanını huşsuz vəziyyətə salır. Nəticədə, qurban "xurt düşüb", huşsuz vəziyyətdə qalır. Bu cümlə "xurt düşmək" ifadəsinin təsirli və dramatik bir kontekstdə necə istifadə oluna biləcəyini göstərir.
Ümumilikdə, "xurt düşmək" ifadəsi dilçilik baxımından maraqlı bir ifadədir. Onun qısa, lakin dəqiq və təsviri olması onu ədəbiyyatda və gündəlik danışıqda geniş istifadə edilən bir söz birləşməsinə çevirir. Bu ifadə, hadısənin qəfil və gözlənilməz olduğunu vurğulayır və oxucu və ya dinləyicidə güclü bir təəssürat yaradır.