Xort düşmək (xurt düşmək ilə sinonim): Bu ifadə, birdən-birə, gözlənilmədən, adətən yorğunluqdan və ya tükənmədən yuxuya getməyi, ağır və dərin bir yuxuya dalmağı ifadə edir. Sözün kökü qədim türk dillərindən gəlir və ani, qəfil bir hərəkəti, sürətlə əyilməni və ya çökməni təsvir edir. Yuxuya dalma prosesinin sürətli və gözlənilməz olması vurğulanır.
Fərqli olaraq, sadəcə "yatmaq" sözü daha sakit və planlı bir yuxuya keçidi ifadə edirsə, "xort düşmək" fiziki və ya ruhi tükənmənin nəticəsi olaraq yaranan ani bir yuxuya dalmanı ifadə edir. Misal olaraq, ağır bir iş günündən sonra yorğunluqdan xort düşmək, və ya uzun müddət davam edən bir xəstəlikdən sonra qüvvət qalmadığından xort düşmək ifadə edilə bilər. Sözün mənası, yalnız yuxuya getməyi deyil, həm də fiziki və ruhi halın tükənmişliyini əks etdirir.
Verilən misal cümlədə ("Qədim dayı yerdə bir az zarıyıb söyləndi, sonra xort düşüb yatdı") "xort düşmək" ifadəsi dayının yorğunluqdan və ya kədərdən birdən-birə yuxuya getdiyini və bu yuxunun dərin və ani olduğunu ifadə edir. "Zarəyib söylənmək" hərəkəti ilə birlikdə "xort düşmək" ifadəsinin yaratdığı kontrast, dayının həyat təcrübəsinin və fiziki vəziyyətinin canlı təsvirini verir.
Ümumiyyətlə, "xort düşmək" sözü dilin zənginliyini əks etdirən, mənasını daha dərin və emosional edən bir ifadədir. Bu ifadəni istifadə edərkən, dinamikliyi, aniyi və tükənmişliyi vurğulamaq istənilən zaman "yatmaq" əvəzinə istifadə edilə bilər. Qədim türk dilinin təsiri ilə bu günə qədər gələn və özünəməxsus bir təsvir qabiliyyətinə malik olan bu ifadə, Azərbaycan dilinin ifadə imkanlarını daha da genişləndirir.