Gəncəfə sözü farsca mənşəlidir və köhnə Azərbaycan dilində qumar mənasında işlənmişdir. Bu, sadəcə "qumar"ın sinonimi deyil, daha çox, ehtimal ki, müəyyən bir növ qumar oyununu və ya qumar oynama əməlini ifadə edirdi. Ədəbiyyat nümunələrində onun "şətrənc"lə yanaşı işlənməsi bu ehtimalı gücləndirir. Şətrənc özü də ehtimal elementini ehtiva etsə də, gəncəfənin daha riskli və ehtimala bağlı bir oyun olduğunu fərz etmək olar.
Gəncəfənin dəqiq qaydaları və necə oynandığı bugün üçün məlum deyil. Lakin, ədəbi mənbələrdə onun "eyib" və ya qınağa səbəb olan bir fəaliyyət kimi təsvir edilməsi, onun ehtimalən material və ya sosial itkilərə səbəb ola biləcək bir oyun olduğunu göstərir. Sözün "zülm zəncirinin altında çəkir işgəncə" misrasında istifadə olunması da bu itkilərin ciddi ola biləcəyini vurğulayır. Yəni gəncəfə, sadəcə pul itirmək deyil, həm də digər ciddi nəticələrə səbəb ola bilən bir oyun olub.
Bu gün gəncəfə sözü nadir hallarda işlənir və əsasən tarixi mətnlərdə rast gəlinir. Lüğətlərdə qısa şəkildə izah olunmasına baxmayaraq, onun arxasında zəngin bir mədəni və sosial kontekst yatır. Gəncəfəni araşdırmaq, köhnə Azərbaycan mədəniyyətinin və həyat tərzinin daha dərin başa düşülməsinə kömək edə bilər. Əlavə tədqiqatlar gəncəfənin dəqiq qaydalarını və tarixi kontekstini açıqlamaq üçün vacibdir.