izahlı lüğət 1 baxış 0 reaksiya Düzəliş

Fatalizm [lat. fatalis - taleyə bağlı, qaçılmaz] – hər şeyin əvvəlcədən müəyyən edilmiş bir plan, tale və ya qəza üzrə baş verdiyinə dair inancdır. Bu inanışa görə, insanın həyatındakı hadisələr öncədən yazılmışdır və insanın öz iradəsi ilə onları dəyişmək imkanı yoxdur. Hər şeyin qabaqcadan müəyyən olunması, taleyin hökmranlığı kimi qəbul edilir.

Fatalist baxışa görə, insanın səyləri və seçimləri əhəmiyyətsizdir, çünki nəticələr əvvəlcədən müəyyən edilmişdir. Bu baxış, müəyyən hadisələrin baş verməsinin səbəbini insanın fəaliyyətindən deyil, yüksək bir qüvvənin (taleyin, ilahi qüvvənin, qəzanın) əlində olduğunu iddia edir. Bu baxış bu qüvvənin insan həyatına olan təsirini qaçılmaz və dəyişdirilməz hesab edir.

Fatalizmin müxtəlif formaları mövcuddur. Teoloji fatalizm, hər şeyin ilahi iradə ilə müəyyən edildiyinə inanır. Bu baxışda, Allaha inanmaqla yanaşı, insanın həyatında heç bir azadlığı olmadığı da qəbul edilir. Başqa formalarda isə, qəza və ya taleyə inanmaq, daha çox panteist və ya determinist baxışlardan irəli gələ bilər.

Fatalizm, tarix boyu fəlsəfə və dinlərdə müxtəlif yollarla öz əksini tapmışdır. Bəzi fəlsəfi sistemlər insanın azad iradəsinin məhdudluğunu qəbul etsə də, bu, mütləq fatalizm demək deyil. Çünki bu sistemlərdə hələ də insan fəaliyyətinin nəticələrə təsiri qəbul edilə bilər, hərçənd bu təsir əvvəlcədən müəyyən edilmiş sərhədlər çərçivəsində qalır.

Fatalizm, həm fəlsəfi, həm də psixoloji baxımdan maraqlı bir mövzudur. Çünki bu inanış, insanın həyata yanaşmasını, səylərini və hətta məsuliyyət hissini kökündən dəyişə bilər. Fatalizmin müsbət və mənfi tərəfləri mövcuddur: bir tərəfdən, qaçılmazlığa uyğunlaşmağa kömək edə bilər, digər tərəfdən isə passivliyə və həyatdakı imkanları qaçırmağa səbəb ola bilər.

Söz-söhbət (0)

Bu haqda yaz