Duruxsumaq sözü Azərbaycan dilində "birdən dayanıb hərəkətsiz qalmaq, donmaq, səslənməmək" mənasında işlənir. Sadəcə "duruxmaq" sözünün daha güclü, qəfil və təəccüblü bir halını ifadə edir. "Duruxmaq" daha çox sakit, tədricən bir dayanmanı ifadə edərkən, "duruxsumaq" qəfil, gözlənilməz bir hadisənin təsiri altında baş verən ani dayanmanı bildirir.
Misal olaraq verilən cümlədə ("Xidmətçi qadın gəlib [qapını] açdı. Məni görürkən duruxsundu.") xidmətçi qadının ani reaksiyası, gözlənilməz bir hadisə (məni görməsi) qarşısında birdən-birə hərəkətsiz qalmasını, sözsüz qalmasını ifadə edir. Bu, sadəcə dayanmaqdan daha çox, təəccüb, qorxu, ya da başqa bir güclü duyğu ilə müşayiət olunan bir dayanmadır.
Ədəbiyyatda "duruxsumaq" sözü, personajların daxili vəziyyətinin, duyğularının təsvirində effektli şəkildə istifadə olunur. Bu söz vasitəsilə müəlliflər oxucuda personajın təəccübünü, şokunu, ya da qorxusunu daha canlı şəkildə canlandıra bilirlər. Sözün bu emosional yüklənməsi onun leksik mənasından da üstün gəlir və bədii təsvirə xüsusi bir rəng qatır.
Maraqlı bir məqam da odur ki, "duruxsumaq" sözü bir çox hallarda yalnız insanlara deyil, həm də cansız əşyalara nisbətən metaforik olaraq işlənə bilər. Məsələn, “külək birdən duruxsundu” deyəndə küləyin qəfil sakitləşməsini ifadə etmiş oluruq. Bu isə sözün məna dairəsini genişləndirərək onu daha da çox yönlü edir.