Dövlətmənd sözü ərəb dilindən "dövlət" və fars dilindən "mənd" sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Köhnə Azərbaycan dilində istifadə olunan bu söz "dövlətli", "varlı", "dövlət sahibi" mənalarını ifadə edir. Ancaq sadəcə varlılıqdan daha çox, sözün ifadə etdiyi məna, güc, nüfuz və ictimai mövqedən irəli gələn bir varlılığı əks etdirir. Bir dövlətmənd sadəcə pulu çox olan bir şəxs deyil, həm də özünün sosial və siyasi mövqeyini təsdiq edən sərvətə sahib olan, cəmiyyətdə sözü keçən birisidir.
Sözün köhnəliyindən də göründüyü kimi, dövlətmənd termini müasir dilin "varlı", "zəngin" və ya "milyarder" kimi sinonimlərinin ifadə etmədiyi bir nüansı özündə ehtiva edir. Bu nüans, tarixi kontekstdə daha aydın başa düşülə bilir. Məsələn, orta əsr mənbələrində, dövlətmənd tituluna sahib olan şəxslər adətən hökmdarlarla yaxın əlaqələrdə olan, torpaq sahibi, nüfuzlu ailələrdən olan və ya hökmdar tərəfindən mükafatlandırılmış varlı insanları ifadə edirdi. Onların sərvəti yalnız maddi deyil, həm də siyasi və sosial güclərinə bağlı idi.
Beləliklə, "dövlətmənd" sözü sadəcə bir maddi vəziyyəti deyil, həm də güc, nüfuz və ictimai mövqeyi əks etdirən daha geniş və çoxşaxəli bir anlayışı ifadə edir. Bu sözün köhnəliyi onun tarixi və mədəni kontekstini daha da maraqlı edir və onu müasir sinonimlərdən fərqləndirir.
Verilən misalda "İrəvan şəhərində bir möhtərəm..." ifadəsi, möhtərəm şəxsin dövlətmənd olduğunu ehtimal etdirir, çünki möhtərəmlik, hörmət və nüfuzun ifadəsidir və bu, dövlətmənd anlayışına uyğun gəlir.