Dəsturüləməl (fars. dəstur + ər. əməl) sözü köhnə Azərbaycan dilində geniş istifadə olunan bir termindir. Əslində iki fərqli dilin – fars və ərəb dillərinin leksik vahidlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş bir birləşmədir. “Dəstur” fars dilində “qanun”, “qayda”, “təlimat”, “nümunə” kimi mənalara malikdir, “əməl” isə ərəb dilində “iş”, “əməl”, “hərəkət” kimi mənaları ifadə edir. Bu iki sözün birləşməsi nəticəsində “dəsturüləməl” sözü “əməl ediləcək qayda”, “rəhbərlik ediləcək qanun”, “əməl olunacaq təlimat” və ya sadəcə “rəsmi göstəriş” kimi geniş bir məna spektrini əhatə edir.
Köhnə mənbələrə nəzər salsaq görərik ki, dəsturüləməl, sadəcə bir neçə cümləlik bir təlimat deyil, daha çox geniş, ətraflı və rəsmi bir sənəd olub. Bu sənəd dövlət qurumlarının, inzibati orqanların fəaliyyətinin tənzimlənməsi, vəzifələrinin müəyyənləşdirilməsi üçün istifadə olunurdu. Müasir dillə desək, dəsturüləməl müxtəlif qurumlar üçün hazırlanan ətraflı əməliyyat prosedurları, qaydalar toplusu və ya əmrnaməyə bənzər rəsmi sənədləri ifadə edirdi.
Misal olaraq, verilən sitatda “vəzirlərə… dəsturüləməl verildi” ifadəsi göstərir ki, bu sənəd ali dövlət məmurlarına verilən rəsmi bir göstəriş, yəni onların fəaliyyətinə dair konkret və rəsmi təlimatlar məcmusudur. Bu, sadə bir məsləhət və ya tövsiyə deyil, əksinə, ciddi şəkildə yerinə yetirilməsi vacib olan bir əmr və ya qayda olaraq qəbul olunmalı idi.
Beləliklə, “dəsturüləməl” sözünün mənası sadəcə “nizamnamə” və ya “təlimat” ilə məhdudlaşdırılmamalıdır. O, tarixi kontekstə, istifadə olunduğu mənbəyə və ümumi məzmuna görə daha geniş və dəqiq şəkildə izah olunmalıdır. Bu sözün köhnəliyi və tarixi əhəmiyyəti də nəzərə alınmalıdır.