Bilixtiyar sözü köhnə Azərbaycan dilində işlənən bir zərfiyyətdir. Müasir dilin tələblərinə uyğun olaraq, "öz ixtiyarı ilə", "öz xahişi ilə", "öz iradəsi ilə" kimi tərcümə edilə bilər. Lakin bu tərcümələr tam mənanı əks etdirmir. Çünki "bilixtiyar" sadəcə olaraq bir hərəkətin təşəbbüsünün və iradənin özündən gəldiyini deyil, həm də bu hərəkətin tam şüurlu, ağıllı və məsuliyyətli şəkildə həyata keçirildiyini ifadə edir.
Sözün tərkib hissələrinə nəzər salsaq, "bili-" önəki "bilmək", "şüur" mənalarını daşıyır və hərəkətin şüurlu olmasını vurğulayır. "Ixtiyar" isə sözün əsl mənasında "özünü idarə etmə qabiliyyəti", "özünü təyin etmək hüququ" anlamına gəlir. Beləliklə, "bilixtiyar" həm ixtiyarın özündən gəldiyini, həm də bu ixtiyarın tam şüurlu və məsuliyyətli bir qərarın nəticəsi olduğunu bildirir. Sadəcə "öz xahişi ilə" deməkdən daha çox, hərəkətin arxasındakı əqli və mənəvi təməli ifadə edən bir ifadədir.
Tarixi kontekstdə "bilixtiyar" sözünün işlənməsinin maraqlı nüansları da var. Məsələn, bir insanın hansısa bir işə məcbur edilmədən, təzyiq altında qalmadan, tam şüurlu bir şəkildə razılığını verdiyini ifadə etmək üçün istifadə olunmuşdur. Bu, sözün hüquqi və etik mənalarını da daşıdığını göstərir. Köhnə sənədlərdə, əhdnamələrdə və ya rəsmi qeydlərdə bu sözün rast gəlməsi tarixi tədqiqatlar üçün də vacib məlumat mənbəyi ola bilər.
Qısacası, "bilixtiyar" sözü müasir dilin "öz xahişi ilə" və ya "öz ixtiyarı ilə" ifadələrindən daha zəngin mənaya malik, şüurlu, məsuliyyətli və ağıllı bir qərarın nəticəsini əks etdirən bir köhnə Azərbaycan sözüdür. Onun tərkibindəki "bili-" önəki sözün mənasını daha da dərinləşdirir və sadə bir hərəkətdən daha çox, əqli və mənəvi prosesi ifadə edir.