Püsür sözü Azərbaycan dilində müxtəlif məna çalarlarına malikdir. Əsasən mənfi kontekstdə işlənir və xırda problemlər, eyiblər, nöqsanlar, çatışmazlıqlar mənasında istifadə edilir. "İşin püsürü var ifadəsi bir işdə problem və ya həll olunmamış məsələlər olduğunu bildirir.

Etimologiya və mənşə

1. Türk dillərində izləri

"Püsür" sözü qədim türk dillərində də işlənib. Müxtəlif türkdilli lüğətlərdə bu söz aşağıdakı mənaları verə bilər:

- Uşaq, xırda şey (Qədim türk dilində)

- Xırda qüsur, eyib, natamamlıq (Azərbaycan türkcəsində)

- Pis qoxu, artıq qalan şeylər (Türkmən və Özbək dillərində)

2. Monqol və türk dillərinin əlaqəsi

Bəzi araşdırmalar püsür sözünün monqol mənşəli ola biləcəyini göstərir. Monqol dilində "busur" və ya "püsür" tipli sözlər çirkli şeylər, artıq qalmış tullantılar mənasında işlənir. Bu mənalar zamanla türkcəyə keçib və məcazi anlamlar qazanıb.

3. Fars və ərəb dillərində izləri varmı?

Bəzi tədqiqatçılar bu sözün **fars və ya ərəb mənşəli olmadığını** vurğulayır. Fars və ərəb dillərində püsür sözünə ekvivalent ifadələr yoxdur, bu da onun yerli türk köklü söz olduğunu gücləndirir.

Azərbaycan dilində istifadəsi

Azərbaycan türkcəsində *püsür* sözü ən çox aşağıdakı hallarda işlədilir:

- Nöqsan, problem → "Bu işdə bir püsür var."

- Eyib, qüsur → "O qədər də püsürlü adam deyil."

- Xırda-para işlər → "Püsürlü məsələlərlə məşğuldur."

Bu söz əsasən danışıq dilində istifadə olunur və yazılı dildə çox rast gəlinmir.

Mənası: sif. [yun. κόλνο "bir" + θσλή "səs"] Bir kanallı səs yazma və ya yayım üsulunu ifadə edən termin. Yalnız bir səs mənbəyindən gələn səs dalğalarını qeyd edən və ya ötürən sistemə aiddir. Stereofonikdən fərqli olaraq, monofonik səs məlumatı yalnız bir kanalda yerləşir və məkan effektləri yaratmır. Monofonik səs, adi bir səsçıxarıcıdan, məsələn, köhnə radiolardan və ya bir çox mobil telefonun səs çıxışlarından eşidilə bilər. Monofonik səsyazma, səsin yalnız bir nöqtədən gəldiyini təəssüratı yaradır.

Mənbəyi: Sözün mənşəyi qədim yunan sözləri olan "mono" (bir) və "phonē" (səs) köklərindən törəyir. Termin texnologiyanın inkişafı ilə əlaqədar olaraq dilə daxil olmuşdur.

Misallar:

• Köhnə qrammofonlar monofonik səs yazmaq üçün istifadə olunurdu.
• Bəzi mobil tətbiqlər monofonik zəng səsləri təqdim edir.
• Monofonik səsyazma (monophonic recording) – bir neçə mənbədən gələn səs dalğalarını birlikdə bir daşıyıcı üzərində qeyd etmək üçün istifadə olunmur.

Mənası: İs. [yun. κόλνο "bir" + ing. -scope "baxmaq üçün alət" < lat. –scopium "nəyəsə baxmaq"] Tex. Hər hansı bir tərpənməz təsvirin verilməsi üçün işlədilən cihaz və ya sistem. Monoskop, statik bir görüntünün təqdim edilməsinə imkan verən sadə bir görüntü çıxış cihazıdır. Əsasən tək bir görüntü göstərir və hərəkətli görüntülərin nümayişi üçün nəzərdə tutulmayıb. Televiziya sistemlərində və ya digər görüntü sistemlərində statik ekran görüntüləri, məsələn, loqo, stasionar şəkillər və ya sadə qrafiklər göstərmək üçün istifadə oluna bilər. "Mono" prefiksinin "bir" mənasını daşıması, cihazın tək bir görüntü ilə məhdudlaşdığını vurğulayır.

Mənbəyi: Sözün etimologiyası yunanca "κόλνο" ("bir") və ingiliscə "-scope" ("baxmaq üçün alət") sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. "-scope" sözünün kökü isə latınca "–scopium" ("nəyəsə baxmaq") sözündəndir. Yəni, sözün mənşəyi qədim yunan və latın dillərinə gedib çıxır, ingilis dilinin texniki terminologiyası vasitəsilə Azərbaycan dilinə daxil olub.

Mənası: Relyefin formalaşması və inkişafı ilə sıx bağlı olan, yəni relyefin özünün təsiri nəticəsində yaranan klimaks növü. Morfoklimaks, müəyyən bir ərazidə relyefin xüsusiyyətlərinə (məsələn, yamacın meyl bucağı, hündürlük, istiqaməti, ekspozisiyası) uyğunlaşmış bitki örtüyünün və torpaq tipinin son, stabil halını təmsil edir. Bu hal, uzun müddət davam edən təbii proseslər nəticəsində yaranır və xarici amillərin (məsələn, insan fəaliyyəti) güclü təsiri olmadan uzun müddət sabit qalır. Morfoklimaksın formalaşmasında relyefin mikroiqliminə, su rejimi və torpaqəmələgəlmə proseslərinə təsiri mühüm rol oynayır. Belə ki, yamacların meyl bucağı günəş işığının intensivliyini, suyun axınını və torpağın eroziya dərəcəsini təyin edir, nəticədə müxtəlif bitki növlərinin yayılmasına təsir göstərir.

Mənbəyi: Termin coğrafiya və ekologiya elmlərindən götürülmüşdür və əsasən relyefin bitki örtüyünə təsirini izah etmək üçün istifadə olunur. Terminin etimologiyası yunan dilindən gəlmə "morpho" (forma, quruluş) və "klimaks" (zirvə, son mərhələ) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir.

Mənası: 1. Psixologiyada insanın davranışını idarə edən, təşkilatilik, aktivlik və dözümlülüyünü müəyyənləşdirən psixoloji və fizioloji ehtiyaclar və ya istəklər; insanın müəyyən hərəkətlərə təkan verən daxili güc, təhrik; hərəkətverici qüvvə. 2. Bədii əsərlərdə əsas ideya, mövzu; əsərin əsasını təşkil edən fikir və ya hisslər.

Mənbəyi: fr. motif < lat. moveo (hərəkət etdirmək)

Sinonimləri: Təhrik, təkan, səbəb, niyyət, məqsəd, stimul

Antonimləri: (məna kontekstindən asılı olaraq) Passivlik, laqeydlik, apatiya

İzah: Motiv, insan davranışının arxasında duran əsas səbəbləri və ya istəkləri ifadə edir. Bu, sadəcə bir istək deyil, həm də həmin istəyin insanı müəyyən hərəkətə keçirmək qabiliyyətidir. Məsələn, aclıq motivasiyası insanı yemək axtarmağa və yeməyə təşviq edir. Bədii əsərlərdə isə motiv əsərin əsas ideyasını, onun müəllif tərəfindən çatdırılmaq istədiyi əsas məqamı ifadə edir.

Misallar:

• Müvəffəqiyyət əldə etmək motivi onu daha çox çalışmağa sövq etdi.
• Romanın motivini sevgi və xəyanət təşkil edir.
• Onun əsas motivasiyası ailəsinə yaxşı həyat təmin etmək idi.

Mənası: Hərəkətə, fəaliyyətə təkan verən, insanı müəyyən bir hədəfə doğru yönəldən daxili və ya xarici təsirlər sistemi. Motivasiya həm də müəyyən bir hərəkətin, əməlin arxasında duran səbəblər, insanı hərəkətə gətirən qüvvələr məcmusudur. Motivasiya şəxsi hədəflərə nail olmaq üçün enerji və istiqamət verir. Motivasiya məktubu (ing. *cover letter*) kimi ifadə iş axtaranın öz bacarıqlarını, istəklərini, entuziazmını və qabiliyyətlərini əks etdirən və CV-ni tamamlayan sənəddir. İşəgötürənlərə namizədin özünü və niyyətlərini daha yaxşı anlamağa kömək edir.

Mənbəyi: Sözün əsasını fransız dilindən gələn "motif" sözü təşkil edir ki, bu da "səbəb" mənasını verir. İngilis dilindən "motivation" sözü də təsir göstərmişdir.

Sinonimləri: Təşviq, həvəsləndirmə, ruhlandırma, təkan, səbəb.

Antonomləri: Apatya, laqeydlik, biganəlik.

Nümunə cümlələr:

• Yüksək motivasiya ona karyerasında böyük uğurlar qazanmağa kömək etdi.
• İşə qəbul üçün motivasiya məktubu yazmaq vacibdir.
• Onun əsas motivasiya mənbəyi ailəsinin rifahı idi.

Mənası: sif. □ Mozaik görüntü 1. Eyni, yaxud müxtəlif materiallardan (məsələn, kiçik daş, şüşə, keramika parçaları) düzəldilən rəngarəng təsvir, naxış. Bu materialların bir araya gətirilməsi ilə yaradılan bədii əsər. Həmçinin, rəqəmli görüntünün kiçik hissələrdən təşkil olunmuş, bir-birinə yaxın, lakin tamamilə birləşməmiş vəziyyətdə göstərilmə üsulunu da ifadə edir. Ekranda mozaika şəklində göstərilən görüntü, aşağı keyfiyyətli və ya yüklənməmiş hissələrin pikselləşmiş görünüşü ilə xarakterizə olunur. Bir sözlə, mozaik həm fiziki, həm də rəqəmli məkanlarda qırıq, parçalı və bir-birinə yaxın, lakin tam birləşməmiş elementlərdən ibarət təsviri və ya görüntünü ifadə edir.

Mənbəyi: Sözün əsas mənası qədim yunan dilindən gəlir və "muştaq" (müzayika) mənasını verir. Müasir istifadədə həm fiziki, həm də rəqəmli kontekstlərdə tətbiq olunur. Rəqəmli kontekstdə istifadəsi son illərin texnoloji inkişafları ilə bağlıdır.

Mənası: Bitki örtüyünün və ya başqa bioloji sistemlərin kiçik sahələrdə bir-birinə yaxın, lakin quruluşca fərqlənən hissələrdən təşkil olunması hadisəsi. Fitosenozların (bitki cəmiyyətlərinin) eyni quruluşda olması onların daha xırda quruluşda ayrılması mozaiklik adlanır. Bu, ərazinin müxtəlif ekoloji amillərin (torpağın tərkibi, rütubət, işıqlanma və s.) təsiri altında müxtəlif bitki növlərinin əmələ gətirdiyi kiçik ərazilərə parçalanması nəticəsində baş verir. Mozaiklik həmçinin coğrafi müxtəliflik, relyefin xüsusiyyətləri və ya insan fəaliyyətinin nəticəsi ola bilər. Mozaiklik termini geniş mənada həm də digər sistemlərin (məsələn, mədəniyyət, ictimai qurumlar) müxtəlif, lakin qarışıq elementlərdən ibarət quruluşunu təsvir etmək üçün də istifadə edilə bilər.

Mənbəyi: İtalyanca "Mosaico" və latınca "misivum" ("muzalara ithaf edilmiş") sözlərindən götürülmüşdür. Termin öz əsasını mozaika sənətinin quruluşundan götürərək, kiçik, fərqli hissələrdən bütöv bir şəkildin yaranmasını təsvir edir.

Mənası: Eyni bir ölkədə və ya cəmiyyətdə yaşayan müxtəlif etnik, dini, milli və ya mədəni qrupların mədəniyyətlərinin qarşılıqlı hörmət və anlaşma əsasında birgəyaşayışını təmin edən humanist dünyagörüşü və ona əsaslanan siyasi-sosial konsepsiya. Multikulturalizm, müxtəlif mədəniyyətlərin bərabər dəyərini qəbul etməyi, mədəni müxtəlifliyin zənginliyini qorumağı və inkişaf etdirməyi, mədəniyyətlərarası dialoqu və əməkdaşlığı təşviq etməyi nəzərdə tutur. Bu konsepsiya, müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsirlərini nəzərə alaraq, onların özünəməxsusluğunu qoruyub saxlamaqla yanaşı, ümumi dəyərlər ətrafında birlik yaratmağa çalışır. Multikulturalizm sadəcə tolerantlıqdan daha çox şeydir; bu, aktiv şəkildə müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılıqlı əlaqəsini və birgəyaşayışını dəstəkləməyi nəzərdə tutur.

Mənbəyi: Sözün əsası latın dilindəki "multī" (çox) və "cultura" (mədəniyyət) sözlərinin birləşməsindəndir. İngilis dilindən Azərbaycan dilinə keçmişdir (multiculturalism).

Mənası: 1. Rəqəmli səs, təsvir, mətn və qrafika kimi ünsürlərin eyni anda istifadə edilməsi ilə xarakterizə olunan texnologiya və ya məzmun. Bu ünsürlər bir-biri ilə əlaqəli və qarşılıqlı təsirli şəkildə təqdim olunur. Multimedia, istifadəçilərə daha zəngin və interaktiv təcrübə təqdim etmək məqsədilə tətbiq olunur. 2. Qəzet, radio, televiziya və internet kimi kütləvi informasiya vasitələrinin ümumi adı. Bu mənada, multimedia müxtəlif mənbələrdən informasiyanın bir yerdə toplanması və təqdim olunmasını əhatə edir.

Mənbəyi: Latın dilindən "multī" (çox) və ingilis dilindən "media" ("kütləvi informasiya vasitələri", "qəzet, radio, TV və s." mənasında istifadə olunan mass media sözündən törəmişdir) sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır. Əslində "mass media" ifadəsinin qısaldılmış və daha geniş mənaya malik formasıdır.

Sinonimləri: İnteraktiv media, rəqəmli media, çoxmediya

Antonimləri: (Uyğun antonom yoxdur, əks mənada olan sözlərlə ifadə oluna bilər: məsələn, sadə mətn, statik təsvir)

Nümunə Cümlələr:

• Müasir təhsildə multimedia resurslarından geniş istifadə olunur.
• Filmin multimedia effektləri tamaşaçıları heyran etdi.
• Multimedia layihəsi üçün peşəkar dizaynerə ehtiyacımız var.