Tülküdurmazdan sözü Azərbaycan dilində zərf kimi işlənir və "səhər tezdən, alaqaranlıqdan, sübh çağı" mənalarını verir. Lüğətlərdə verilən qısa izahı genişləndirərək daha dəqiq və əhatəli şəkildə təhlil edək.
Sözün mənşəyini araşdırdıqda görürük ki, "tülkü" heyvan adı olub, "durmaz" isə "durmamaq" felindən törəmiş isimdir. "Durmaz" burada "hərəkətsiz qalmaq", "sakit durmaq" mənasında deyil, "aktiv hərəkətə başlamaq" mənasında işlənir. Tülkülər səhər tezdən ov axtarmağa çıxırlar, yəni hərəkətli olurlar. Beləliklə, "tülküdurmazdan" ifadəsi tülkünün səhər tezdən aktiv hərəkətə keçməsi ilə əlaqələndirilir və bu da "səhər tezdən", "sübh çağı", "alaqaranlıqdan" mənalarının əsasını təşkil edir.
Bu ifadənin əsas xüsusiyyəti, konkret saatı deyil, günəşin doğuşuna yaxın, hələ tam işıqlanmamış vaxtı ifadə etməsidir. "Səhər tezdən" ifadəsi ilə müqayisədə "tülküdurmazdan" daha poetik, daha obrazlı və rəngarəng bir ifadədir. Ədəbi əsərlərdə mənzərənin təsvirini daha canlı etmək, oxucuda müəyyən bir atmosfer yaratmaq üçün işlədilir.
İfadənin cümlədə işlənməsinə bir neçə nümunə:
- Tülküdurmazdan qalxıb, bağa getdi.
- Tülküdurmazdan quşların səsi eşidilirdi.
- Sabah tülküdurmazdan dənizə doğru yollandı.
- Tülküdurmazdan qaranlıq hələ tam dağılmamışdı.
Göründüyü kimi, "tülküdurmazdan" ifadəsi hər cümlədə səhər tezdən baş verən hadisələri bildirir və mənzərənin, atmosferin təsvirinə özünəməxsus bir rəng qatır. Bu ifadənin dilçilik baxımından maraqlı tərəfi də məhz onun obrazlılığı və məcazi mənasıdır.