Şaxsey-vaxsey (şahsey-vahsey kimi də işlənir) sözü Azərbaycan türkcəsində, xüsusilə də şiə müsəlmanlarının Məhərrəm ayında, İmam Hüseynin kəsilməsi ilə bağlı mərasimlər zamanı işlədilən bir termindir. Bu mərasimdə iştirak edənlər, İmam Hüseynin faciəsini anmaq üçün mərsiyə və növhələr oxuyurlar, kədər və matəm ifadə etmək üçün isə başlarına və sinələrinə vururlar, şiddətli şivən qoparırlar. Şaxsey-vaxsey bu mərasim üçün ümumi bir ad olaraq işlənir və mərasimin özü ilə sinonim halını almışdır.
Sözün etimologiyasına gəldikdə, "şax" və "vax" (bəzi variantlarda "vah") sözlərinin təkrarı ilə əmələ gəlmişdir. "Şax" sözü bir çox türk dillərində "şaxtalı", "soyuq", "sərt" mənalarını ifadə edir. Bu halda, "şax" sözü İmam Hüseynin faciəsinin gətirdiyi acını, dərdi, ağırlığı ifadə edir. "Vax" və ya "vah" isə acı-qəm, kədər ifadə edən bir ünlemdir. Beləliklə, "şaxsey-vaxsey" sözü məcazi mənada İmam Hüseyn üçün çəkilən kədərin, dərin acının təsviri olaraq qəbul edilə bilər.
Cümlədə işlənmə nümunələri:
- Məhərrəm ayında kəndlərə şaxsey-vaxsey səsləri yayılırdı.
- O, şaxsey-vaxsey mərasiminə qatılıb İmam Hüseyni anırdı.
- Şaxsey-vaxsey zamanı hər kəsin gözləri yaşlı idi.
- Şaxsey-vaxseyin təsirli səsləri bütün kəndi bürümüşdü.
Qeyd edək ki, "şaxsey-vaxsey" sözü yalnız mərasim üçün deyil, həm də mərasim zamanı səslənən nəğmələri, mərsiyələri və növhələri də ifadə edə bilər. Sözün mənası və işlənmə konteksti dəqiq olaraq şiə mədəniyyətinin tərkib hissəsidir və bu kontekst daxilində daha aydın başa düşülür.