Rasionalízm [lat. ratio - ağıl, düşüncə] Fəlsəfədə rasionaliizm ağlı, düşüncəni həqiqətin və biliyin yeganə və ya əsas mənbəyi hesab edən idealist və ya realizm fəlsəfi cərəyanı ifadə edir. Bu cərəyan duyğu təcrübəsini bilik əldə etmək üçün ikinci dərəcəli və ya köməkçi vasitə olaraq qəbul edir. Rasionaliistlər hesab edirlər ki, əsl bilik yalnız ağıl vasitəsilə, məntiqi əsaslar üzərində qurulan deduktiv əqli proseslər nəticəsində əldə edilə bilər. Bu, həqiqəti axtarmaq üçün riyaziyyatda olduğu kimi aksiomlardan və deduktiv əqli çıxarmalardan istifadə edilməsini nəzərdə tutur. Həmçinin, rasionaliizm əqli proseslərin özü haqqında da ətraflı təhlillər aparır və bu proseslərin qanunauyğunluqlarını öyrənir.
Rasionaliizmin müxtəlif növləri mövcuddur. Məsələn, bəzi rasionaliistlər doğuşdan olan ideyaların (innate ideas) mövcudluğunu qəbul edirlər (Platon, Dekart). Digərləri isə biliyin əsasını təcrübədə görürlər, ancaq təcrübənin təhlili və təşkili ağıl vasitəsilə baş verir (Kant). Rasionaliizmin ən görkəmli nümayəndələri arasında Platon, Aristotel, Dekart, Spinoza, Leibniz və Kantı göstərmək olar, baxmayaraq ki, onların rasionaliizm anlayışları bir-birindən fərqlənir.
Lüğətdə verilən ikinci məna – "həyata şüurlu münasibət, hərəkətlərində şüurluluq" – rasionaliizmin fəlsəfi konsepsiyasından irəli gələn bir nəticədir. Bu mənada rasionaliizm həyatda ağıl və məntiqə əsaslanan, hərəkətlərinin səbəb-nəticə əlaqələrini dərk edən və düşünülmüş qərarlar qəbul edən bir yanaşmanı ifadə edir. Bu, emosiyalardan deyil, əqldən irəli gələn davranışı təmin edir. Məntiqli düşünmə, planlılıq, səbr və özünə nəzarət rasionaliizmin bu mənasının əsas xüsusiyyətlərindəndir.
Cümlədə nümunələr:
1. Dekart rasionaliizmin görkəmli nümayəndələrindən biridir.
2. Onun rasionaliizmi həyatı əqli əsaslarla idarə etmək idi.
3. Qərar qəbul edərkən hər zaman rasionaliizmə əsaslanmaq lazımdır.
4. Bu proqram rasionaliizm prinsiplərinə uyğun olaraq qurulub.