Provokatorluq (rus. провокация) – hər hansı bir şəxsi, qrupu və ya ictimaiyyəti müəyyən hərəkətlərə təhrik etmək, onlarda əks reaksiya yaratmaq, qarşıdurmaya səbəb olmaq məqsədilə həyata keçirilən qəsdli və planlı fəaliyyətdir. Bu fəaliyyət özündə müxtəlif üsulları, vasitələri və motivləri birləşdirə bilər. Provokasiya həm açıq, həm də gizli şəkildə həyata keçirilə bilər, əsas məqsəd isə qarşı tərəfin emosional və ya fiziki reaksiyasını stimullaşdırmaqdır.
Provokatorluğun mahiyyəti, hərəkətlərin görünüş formasında gizlidir. Görünən səbəb və ya bəhanə altında, əsl məqsəd - qarşı tərəfi əmələ gələn vəziyyətə görə məsuliyyət daşımağa məcbur etmək, onun imicini ləkələmək, nüfuzu sarsıtmaq və ya istənilən əməli həyata keçirməyə məcbur etmək olur. Bu, müxtəlif səviyyələrdə - fərdi münasibətlərdən tutmuş beynəlxalq siyasətə qədər müşahidə oluna bilər.
Provokatorluq fitnəçilik, fəsadçılıq və təhrikçilik kimi anlayışlarla sıx bağlıdır, lakin onlardan fərqlənir. Fitnəçilik daha çox şifahi təbliğat, dezinformasiya və qarşıdurmanı alovlandırmağa yönəlib. Fəsadçılıq isə daha geniş bir anlayış olub, cəmiyyətin əsaslarını sarsıtmağa, ictimai qaydanı pozmağa yönəlmiş fəaliyyəti əhatə edir. Təhrikçilik isə birbaşa hərəkətə çağırış və əməli təhrikedici tədbirləri əhatə edir. Provokatorluq isə bu elementləri özündə birləşdirərək daha planlı və mürəkkəb bir fəaliyyət kimi təzahür edir.
Provokatorluq müxtəlif kontekstlərdə işlənə bilər: "Onun hərəkətləri açıq-aşkar provokatorluq əlamətləri daşıyırdı.", "Rəqibin provokatorluq oyunlarına düşməmək vacibdir.", "Provokatorluq cəhdləri qarşısı alınmalıdır." kimi cümlələrdə gördüyümüz kimi, həm fərdi hərəkətləri, həm də daha geniş miqyaslı planlı fəaliyyəti ifadə edə bilir.
Ədəbiyyatda və mediada provokatorluq çox vaxt intriqaların, gizli oyunların və manipulyasiyaların əsas vasitəsi kimi təsvir edilir. Bu, qəhrəmanların davranışlarını və onların arxasındakı motivləri anlamaq üçün əsas rol oynayır.