Proletarlaşma (f. is.) termini, kapitalizm şəraitində xırda əmtəə istehsalçılarının (kəndlilər, sənətkarlar, kustarlar və s.) öz istehsal vasitələrini itirməsi və əmək qüvvəsinə çevrilməsi prosesini ifadə edir. Bu proses, əsasən, kapitalın konsentrasiyası və mərkəzləşməsi, texnoloji inkişaf və bazar rəqabəti nəticəsində baş verir. Proletarlaşanlar, öz müstəqil iqtisadi mövqelərini itirir və yaşamaları üçün kapitalistlərdən iş və əmək haqqı asılı olurlar. Bu, sosial təbəqələşmədə əhəmiyyətli dəyişikliyə səbəb olur və proletariat sinfinin formalaşmasına gətirib çıxarır.
Proletarlaşma prosesi tədricən və ya kəskin şəkildə baş verə bilər. Tədricən proletarlaşma, məsələn, kəndlilərin torpaqlarını yavaş-yavaş itirməsi, borca batması və nəticədə əməkçi kimi kapitalist müəssisələrində işləməyə məcbur olması ilə xarakterizə olunur. Kəskin proletarlaşma isə, məsələn, kənd təsərrüfatında sürətli mexanizasiya və ya irimiqyaslı torpaq ələ keçirmələri nəticəsində baş verə bilər. Bu halda, kəndlilər qısa müddətdə öz istehsal vasitələrini və həyat təminatını itirir və proletarlaşırlar.
Proletarlaşma, yalnız iqtisadi deyil, həm də sosial-psixoloji aspektləri özündə əks etdirən mürəkkəb bir prosesdir. İnsanlar öz müstəqilliyini, sosial statusunu və həyat tərzinə olan nəzarətini itirir, bu isə onların həyat keyfiyyətinə və sosial rifahına mənfi təsir göstərir. Proletarlaşma sosial hərəkatların, inqilabların və sosial dəyişikliklərin əsas səbəblərindən biri kimi qəbul edilir. Sözün əsasını təşkil edən "proletar" sözü latın mənşəli olub "uşağı olmayan", "var-dövləti olmayan" mənasını daşıyır. Bu da, proletarlaşmanın məhz maddi sərvətin itkisi ilə bağlılığını daha da vurğulayır.
Cümlədə işlənmə nümunələri:
- Sənayenin sürətli inkişafı kənd əhalisinin proletarlaşmasına səbəb oldu.
- Tarix boyu bir çox sosial dəyişikliklərin əsasında proletarlaşma prosesi durmuşdur.
- Kapitalizmin genişlənməsi ilə yanaşı, proletarlaşma sürətləndi.
- XIX əsrin ikinci yarısında Avropada kütləvi proletarlaşma müşahidə olunmuşdur.