Praqmatizm [yun. pragma – iş, praktika]: Müasir fəlsəfədə geniş yayılmış bir epistemoloji və ontoloji yanaşmadır. Subyektiv idealist cərəyan kimi təsnif olunsa da, bu təsnifat tam dəqiq deyil, çünki praqmatizmin müxtəlif qol və məktəbləri mövcuddur və onların arasında bəzi fərqlər var. Ümumiyyətlə, praqmatizm biliyin əsas mənbəyi kimi təcrübəni və praktik faydanı önə çəkir. Həqiqətin, dəyərin və mənanın müəyyən edilməsində fikir və nəzəriyyələrin praktik nəticələrinə və real həyatdakı təsirlərinə üstünlük verir. Uzun müddət ABŞ-ın mənəvi və intellektual həyatında dominant rol oynamışdır.
Praqmatizmin əsas ideyası, fikirlərin və nəzəriyyələrin dəyərinin onların praktik tətbiqləri ilə müəyyən edilməsidir. Yəni, bir fikir və ya nəzəriyyənin doğru və ya faydalı olub-olmaması onun real həyatda necə işləməsi ilə ölçülür. Bu yanaşma, absolut həqiqətlərə və dəyişməz prinsiplərə inamdan uzaqlaşaraq, biliyin dinamik və kontekstə bağlı olduğunu vurğulayır. Fikir və nəzəriyyələr, problemləri həll etmək, hədəflərə çatmaq və real həyatda effektiv olmaq üçün vasitələr kimi qəbul edilir.
Praqmatizmin ən önəmli nümayəndələri arasında Charles Sanders Peirce, William James və John Dewey yer alır. Onların hər birinin praqmatizmə özünəməxsus töhfələri olsa da, ümumi bir fikir birliyi, biliyin praktik əhəmiyyətinə vurğu etməkdir. Praqmatizm elmin, etik və siyasətin əsaslarını yenidən nəzərdən keçirməyə çalışmış və dünyanı anlamaq və dəyişdirmək üçün yeni metodlar təklif etmişdir.
Cümlədə işlənmə nümunələri:
- Onun fəlsəfəsi güclü bir praqmatizm əsasında qurulmuşdur.
- Praqmatizm yanaşması, həqiqətin praktik nəticələrlə ölçülməsinə əsaslanır.
- Müasir siyasətdə praqmatizmə üstünlük verilir.
- Bu məsələdə daha praqmatizmli bir həll yolu tapmaq lazımdır.
Qeyd edək ki, praqmatizm müxtəlif tənqidlərlə də üzləşmişdir. Bəzi tənqidçilər, praqmatizmin nisbiliyə və subyektivliyə çox əhəmiyyət verməsini və obyektiv həqiqətləri gözardı etməsini qınayırlar. Lakin praqmatizm, tənqidlərə baxmayaraq, müasir fəlsəfə və sosial elmlərdə əhəmiyyətli təsirini qoruyub saxlayır.