Pirkeşik sözü, rusca "приказчик" (prikazçik) sözünün təhrif olunmuş forması olub, 1917-ci il Rusiya inqilabından əvvəlki dövrdə Azərbaycan dilinə daxil olmuşdur. "Приказчик" özü "əmr edən şəxs", "xidmətçi", "müdir", "başçı" mənalarını əhatə edir, lakin Azərbaycan dilində bu söz daha dar mənada, xüsusilə ticarət müəssisələrində işləyən bir növ işçini ifadə etmək üçün işlənmişdir.
Daha dəqiq desək, pirkeşik, əsasən mağaza, dükan və ya digər ticarət müəssisələrində çalışan, malların satışını həyata keçirən, müştərilərə xidmət göstərən, bəzən isə kiçik miqyaslı idarəetmə funksiyalarını da yerinə yetirən bir şəxs idi. Onların vəzifələri malların qəbulunu, saxlanılmasını, satışını, hesablaşmaları, bəzən də anbar işlərini əhatə edirdi. Vəzifə səlahiyyətləri müəssisənin ölçüsündən və sahibi ilə olan münasibətdən asılı olaraq dəyişə bilirdi.
Pirkeşiklər, sahibkarlar tərəfindən işə götürülürdülər və əmək haqqı alırdılar. Onlar həm satıcı, həm də müəssisənin kiçik miqyaslı idarəçisi rolunu oynayırdılar. XIX və XX əsrlərin əvvəllərində Azərbaycanın şəhər və bazarlarında geniş yayılmış bir peşə idi. Sözün rus dilindən mənşəyi onun həmin dövrdə Azərbaycanda rus ticarətinin güclü təsirini əks etdirir.
Cümlə içində nümunələr:
- "Ata mağazada pirkeşik işləyirdi." - Bu cümlə pirkeşiyi bir işçi kimi təsvir edir.
- "Pirkeşik malları müştəriyə göstərdi və qiymətini bildirdi." - Bu cümlə pirkeşiyin satış prosesindəki rolunu göstərir.
- "O, bütün həyatını pirkeşik kimi çalışaraq keçirdi." - Bu cümlə pirkeşiyin peşəsini vurğulayır.
- "Qoca pirkeşik əvvəlki kimi çevik deyildi, amma hələ də işini bilirdi." - Bu cümlə isə pirkeşiyi zaman keçdikdən sonra təsvir edir.
Beləliklə, "pirkeşik" sözü, sadəcə "satıcı" olmaqdan daha geniş mənaya malikdir və öz dövrünün sosial-iqtisadi kontekstini əks etdirən tarixi bir termindir.