Nəzəriyyəbaz (is. və sif.) [ər. nəzəriyyə + fars. …baz]: Bu termin, əsasən, yalnız nəzəriyyələrə, mücərrəd və sübut olunmamış fərziyyələrə söykənən, praktik tətbiqi və empirik sübutlardan məhrum olan iddialar irəli sürən şəxsi ifadə edir. "Baz" əlavəsi fars mənşəli olub, "həvəskar", "aşırı maraqlanan", "çox şeylə məşğul olan" mənalarını ifadə edir və bu halda "nəzəriyyə ilə çox məşğul olan" anlamını gücləndirir.
Nəzəriyyəbaz şəxs, elmi araşdırmaların metodlarına və prinsiplərinə əməl etmədən, nəzəriyyəni əsas götürərək real həyatdan uzaq, sübut olunmayan və ya zəif sübutlarla dəstəklənən iddialar irəli sürür. Bu iddialar çox vaxt təcrübə ilə sınaqdan keçirilmir və ya fərqli baxış bucaqlarından təhlil edilmir. Belə şəxslər öz nəzəriyyələrini həqiqət kimi təqdim edərək, əsl elmi dəyərləri kölgədə qoya bilərlər.
Nəzəriyyəbazlıq, elmi düşüncənin inkişafına mane olan bir hal kimi qəbul edilə bilər. Çünki sübut olunmayan iddialar, elmi araşdırmaların obyektivliyini və etibarlılığını sual altına alır. Nəzəriyyəbaz, öz fikirlərini dəstəkləyən konkret dəlillər təqdim etməkdən çəkinə bilər və ya mövcud dəlilləri öz nəzəriyyəsinə uyğun şəkildə təhrif edə bilər.
Misallar:
"O, yalnız nəzəriyyələrə əsaslanan bir nəzəriyyəbaz idi, əməli işlərdən uzaq dururdu."
"Onun irəli sürdüyü nəzəriyyə, heç bir elmi sübuta əsaslanmayan bir nəzəriyyəbazın xəyal məhsulu idi."
"Nəzəriyyəbazlar həmişə öz fikirlərinin düzgünlüyünə inanırlar, hətta onlar əsassız olsa belə."