Monáda (yun. μονάς - monas – vahid, tək) – fəlsəfədə, xüsusilə Qotfrid Vilhelm Leybnitsin sistemində, kainatın əsasını təşkil edən, sadə, dəyişməz, qüvvəyə malik, öz-özünə kifayət edən və qarşılıqlı təsirlərdən asılı olmayan, lakin pre-müəyyənləşdirilmiş harmoniya ilə digər monadalarla əlaqəli olan varlığın ən kiçik struktur vahidini ifadə edən fəlsəfi termindir. Leybnits monadanı “ruhsuz təbiətin” və “ruhlu təbiətin” (insanlar da daxil olmaqla) təməl elementi kimi qəbul edir. Hər monada özünəməxsus bir dünyadır, digər monadalardan tamamilə ayrılmış, ancaq bütün monadalar eyni zamanda vahid bir kosmik harmoniyada bir-birləri ilə əlaqədardırlar. Bu harmoniya Tanrı tərəfindən qurulmuş və əvvəlcədən müəyyən edilmişdir. Monadalar nə yaradıla, nə də məhv edilə bilər; onlar yalnız çevrilə bilər.
Leybnitsin fəlsəfəsində monadalar maddi deyil, ruhani xarakter daşıyırlar. Onlar hisslərə malikdirlər, öz-özlərini dərk edirlər və daxili bir inkişaf prosesi keçirirlər. Dünyanı monadaların qarşılıqlı əlaqəsi və inkişafı kimi təsəvvür edən Leybnits, bu anlayışı vasitəsilə maddə ilə ruh arasında körpü qurmağa, kainatın həm maddi, həm də ruhani təbiətini izah etməyə çalışmışdır. O, monadaların hər birinin kainatın tam təsvirini özündə əks etdirdiyini, lakin bu təsvirin fərqli monadalarda fərqli dərəcədə aydın və dəqiq olduğunu vurğulayır.
Müasir fəlsəfədə monada anlayışı müxtəlif şəkildə şərh edilmiş və inkişaf etdirilmişdir. Bəzi filosoflar monadanı informasiya vahidi, digərləri isə elementar hissəcik kimi qəbul edirlər. Ancaq Leybnitsin monada anlayışının əsas mahiyyəti – varlığın ən kiçik, sadə və özünə kifayət edən struktur vahidi olması – qalmaqdadır. Bu anlayış fəlsəfə tarixində, metafizika, epistemologiya və ontologiya kimi sahələrdə mühüm rol oynamışdır. “Monadist” termini isə Leybnitsin fəlsəfəsinə sadiq olan filosoflar üçün işlədilir.
Cümlədə nümunələr:
- Leybnitsin fəlsəfəsinin əsas anlayışlarından biri monadadır.
- Hər monada özünəməxsus bir dünyadır.
- Monada anlayışı müasir fəlsəfədə də aktuallığını qoruyub saxlayır.
- Kainat saysız-hesabsız monadalardan təşkil olunmuşdur.