Məkus (ər. مَكْسُ - məks) sözü köhnə Azərbaycan dilində geniş işlənən bir leksik vahid olub, əsasən üç əsas mənada işlənir. Lüğətlərdə sadəcə qısa izahı verilən bu sözün daha dolğun və dəqiq təhlili aşağıdakı kimidir:
1. Tərsinə çevrilmiş, başıaşağı düşmüş: Bu mənada "məkus" sözü bir şeyin fiziki vəziyyətini ifadə edir. Obyektin normal vəziyyətinin əksinə, başıaşağı və ya tərsinə çevrilmiş halını bildirir. Məsələn, "Ağac fırtınadan məkus düşmüşdü" cümləsində ağacın normal dik vəziyyətdən yıxılıb başıaşağı vəziyyətdə olduğunu ifadə edir. "Məkus" bu mənada "tərs", "başıaşağı", "yığılmış", "yuxarı ayağı aşağı" kimi sözlərlə sinonim ola bilər.
2. Əks, zidd, tərsi: Bu, "məkus" sözünün daha geniş və metaforik mənasıdır. Bir fikrin, hadisənin, vəziyyətin əksini, ziddinə, tərsi olanı bildirir. Məsələn, "Onun dediklərinin məkusu doğrudur" cümləsində danışanın dediklərinin tamamilə əksinin doğru olduğu nəzərdə tutulur. Bu mənada "məkus" "əks", "zidd", "tərəf", "qarşı" kimi sözlərlə sinonimdir, lakin "əks"dən fərqli olaraq, daha çox tam ziddlik, bir-birini inkar edən bir əlaqəni ifadə edir.
3. Əks-səda, əks-səs: Bu məna da "məkus" sözünün metaforik istifadəsindən irəli gəlir. Səsin bir maneədən əks olunması, yəni əks-səda mənasını ifadə edir. Bu məna daha az işlənən bir mənadır və "əks-səda", "eko" kimi sözlərlə sinonimdir. Məsələn, "Dağlardan məkus gəldi" cümləsi dağlardan gələn əks-sədanı ifadə edir.
Ümumi olaraq, "məkus" sözü ərəb dilindən keçmiş köhnə bir sözdür və müasir Azərbaycan dilində nadir hallarda işlənsə də, tarixi kontekstdə və ədəbiyyatda rast gəlinir. Sözün üç mənası arasında semantik əlaqə mövcuddur: hər üç məna da bir şeyin normal vəziyyətinin əksini və ya ziddinə olanı ifadə edir.