Məhkumiyyət sözü Azərbaycan dilində əsasən "məhkumluq" sözünün sinonimi kimi işlənir və hüquqi bir anlayışı ifadə edir. Lakin, mənası kontekstdən asılı olaraq müəyyən dərəcədə dəyişə bilər. Ən geniş mənada məhkumiyyət, bir şəxsin qanun qarşısında günahkar bilinərək ona tətbiq olunan cəza və ya məhdudiyyətlər sistemini əhatə edir. Bu, həm cinayət, həm də inzibati hüquq sahələrində tətbiq oluna bilər.
Məhkumiyyət sözünün əsas mənası, bir şəxsin müəyyən bir müddət ərzində azadlığının məhdudlaşdırılması və ya onun hüquqlarının məhdudlaşdırılmasıdır. Bu məhdudiyyətlər müxtəlif formalarda ola bilər: həbs, ev dustağı, cərimə, əmək cəzası, və sair. Məhkumiyyətin müddəti və tətbiq olunan cəza növü, törədilmiş cinayətin və ya inzibati qanun pozuntusunun ağırlığına və digər amillərə bağlıdır.
Məhkumiyyət anlayışı, yalnız hüquqi cəhətdən deyil, həm də daha geniş mənada, məsələn, sosial və ya mənəvi məhdudiyyətləri ifadə etmək üçün də istifadə oluna bilər. Məlumat verməkdən, açıq danışmaqdan, müəyyən bir mühitə daxil olmaqdan məhrumiyyət də kontekstə görə "məhkumiyyət" kimi qəbul edilə bilər. Məsələn, "İfadə azadlığının məhkumiyyəti" və ya "təhsildən məhkumiyyət" kimi ifadələr bu mənada işlənir.
Müəllif M. Dilbazinin "Silmək istəyirəm mən" şeirindən gətirilən misal, sözün daha emosional və bədii mənasını göstərir. Bu kontekstdə, məhkumiyyət, yəqin ki, istənilən bir şeyin, xatirənin, duyğunun, ya da keçmişin silinməsinə, yaddaşdan silinməsinə olan ehtiyacı, istəyi ifadə edir. Beləliklə, burada məhkumiyyət, istənilməyən bir vəziyyətin əzabından azad olmaq istəyini simvolik olaraq ifadə edir.
Sözün etimologiyasına gəldikdə, "məhkumiyyət" sözü "məhkum" sözündən törəmişdir. "Məhkum" sözü isə ərəb mənşəlidir və mənası "həbs olunmuş, cəzalandırılmış" deməkdir. Beləliklə, "məhkumiyyət" sözü öz kökünə görə cəza və ya məhdudiyyət mənasını özündə ehtiva edir.