Təcnis (ər. təcnīs - bənzətmə, oxşatma) Azərbaycan klassik və aşıq ədəbiyyatında işlənən, əsasən üç, bəzən də beş bənddən ibarət lirik şeir formasıdır. Təcnisin əsas xüsusiyyəti cümlənin və ya misranın son sözlərinin eyni və ya səsləşən sözlərlə bitib qurulmasıdır. Bu səsləşmə sadə səs uyğunluğu deyil, məna uyğunluğu ilə də müşayiət olunur. Yəni, cümlə və ya misraların son sözləri fonetik oxşarlıqdan əlavə olaraq, şeirin ümumi mövzusuna və əhval-ruhiyyəsinə uyğun olaraq, məna baxımından da əlaqədardırlar. Bu əlaqə həm sinonimlik, həm də assosiativ əlaqə ola bilər. Beləliklə, təcnis cümlələrin və ya misraların həm səs, həm də məna cəhətdən bir-birinə yaxınlaşdırılması əsasında qurulur. Bu, şeirin ritmik və musiqi zənginliyini artırır, eyni zamanda, əsərin mənasını daha dərin və təsirli edir.
Təcnisin ədəbiyyatımızda geniş yayılmasının səbəbləri arasında şeirin quruluşunun sadəliyi, eyni zamanda, ifadənin dərinliyini və bədii təsir gücünü artırma imkanlarının olmasıdır. Aşıq şeirində tez-tez istifadə edilən təcnis, sözün ritmik təkrarlanması vasitəsilə duyğuların daha canlı ifadə olunmasına, dinləyicidə daha güclü təəssürat yaratmasına imkan yaradır. Klassik ədəbiyyatda isə təcnis daha mürəkkəb və incə bir formada işlənir, şairin dil ustalığını, söz ehtiyatını və bədii zövqünü nümayiş etdirir.
Təcnisin cinasdan fərqi ondadır ki, cinas əsasən sözlərin çoxmənalılığından istifadə edərək, onların müxtəlif mənalarını birləşdirir. Təcnisdə isə əsas vurğu səs uyğunluğuna və məna yaxınlığına yönəlir. Cinas daha çox yumor və əyləncə məqsədi daşıyırkən, təcnis şeirin ümumi bədii və emosional təsirini gücləndirmək üçün istifadə olunur. Hər iki üsul da söz oyununa əsaslanır, ancaq onların ədəbiyyatda tutduğu yer və funksiyaları fərqlidir.
Müxtəlif nümunələr üzərində təcnisin necə işləndiyi aydın şəkildə göstərilə bilər. Məsələn, təcnisdə son sözlərin həm səsləşməsi, həm də məna yaxınlığı müşahidə olunur. Bu yaxınlıq həm sinonimik, həm də assosiativ ola bilər. Təcnisin əsas məqsədi şeirin estetik zənginliyini və musiqiliyini artırmaqla yanaşı, əsərin əsas fikrini daha aydın və təsirli şəkildə ifadə etməkdir.