Şpinel (alm. Spinell) – alüminium oksidinin maqnezium oksidi ilə birgə kristallaşması nəticəsində əmələ gələn, ümumi formulunu MgAl2O4 ilə ifadə etmək olar, lakin maqneziumun bir hissəsi dəmir, manqan, sink, xrom və ya digər ikivalentli metallarla əvəz oluna bilər. Bu əvəzlənmələr şpinelin rənginin və fiziki xüsusiyyətlərinin müxtəlifliyini müəyyən edir. Beləliklə, şpinel, özündə müxtəlif kimyəvi tərkibə malik olan bir mineral qrupudur, yalnız ümumi kristal quruluşuna və bəzi fiziki xassələrə görə birləşir. Bu qrupa daxil olan mineralların bəziləri qiymətli daş kimi qiymətləndirilir.
Şpinelin adı, ehtimal ki, yunanca "spinther" (odlu parıltı) sözündən törəmişdir və daşın bəzi növlərinin parlaq, qığılcımlı görünüşünü ifadə edir. Lakin bu etimologiya mübahisəlidir və başqa variantlar da mövcuddur. Alman dilindən Azərbaycan dilinə keçmişdir.
Şpinel müxtəlif rənglərdə – qırmızı, mavi, yaşıl, sarı, qara və s. – rast gəlir. Rəngi onun kimyəvi tərkibindən, xüsusilə də dəmir, xrom və ya digər elementlərin miqdarından asılıdır. Məsələn, qırmızı şpinel (rubinlə tez-tez səhv salınır) xromun, mavi şpinel isə kobaltın və ya titanın olması ilə əlaqədardır. Şpinelin bəzi növləri, xüsusilə də intensiv qırmızı rəngə malik olanlar, qiymətli daş kimi istifadə olunur və bəzən almazdan da baha qiymətləndirilir.
Şpinel, əsasən maqmatik süxurların, metamorfik süxurların və hidrotermal yataqların tərkibində tapılır. Dünyanın müxtəlif yerlərində, o cümlədən Myanmar (Burma), Sri Lanka, Tayland, Vyetnam və Tanzaniyada şpinel yataqları mövcuddur.
Cümlədə istifadəsi nümunələri:
- Tacında gözəl bir qırmızı şpinel vardı.
- Geoloqlar yeni şpinel yatağı kəşf etdilər.
- Bu boyunbağındakı daşlar qiymətli şpinellərdir.
- Şpinelin müxtəlif növləri mövcuddur.