Pedantizm (lat. pedantere – müəllim, məktəb müdiri) termini əsasən həddindən artıq formalizmlə, qaydalara və detallara həddən artıq yapışmaqla, eləcə də əhəmiyyətsiz xırda şeylərə əhəmiyyət verməklə xarakterizə olunan bir davranış və düşüncə tərzinə işarə edir. Bu, sadəcə olaraq düzgünlüyü və dəqiqliyi tələb etməkdən daha çox, bu tələbi məqsəddən kənara çıxararaq, riyakarlıq, süniyyət və hətta əsəbilik kimi hallara səbəb ola bilər.
Pedantizm, hər hansı bir sahədə – elm, təhsil, inzibati işlər, hətta gündəlik həyatda özünü göstərə bilər. Məsələn, bir müəllim dərsdə əhəmiyyətsiz qrammatik qaydalara həddən artıq fikir verməklə, əsas məzmunu kölgədə qoyursa, pedantizm nümayiş etdirir. Yaxud bir məmur, qaydaların hərflərinə yapışaraq, işin məqsədinə çatmağı gecikdirirsə, yenə də pedantizm əlaməti göstərir. Hətta gündəlik həyatda da, hər şeyin ideal olmasına, hər detalın ən kiçik incəliyə qədər səliqəli olmasına həddindən artıq fikir vermək pedantizm kimi qiymətləndirilə bilər.
Pedantizmin kökündə bəzən özünü təsdiq etmək ehtiyacı, öz biliyini nümayiş etdirmək istəyi, qorxu və ya özünəinam çatışmazlığı kimi psixoloji amillər yatır. Pedant insan tez-tez qətiyyətli, sərt, quru və anlaşılmaz ola bilər. Onların əsas diqqət mərkəzində qaydalar, formalar və prosedur olur, əsas məqsəd və məna ikinci plana keçir.
Cümlədə işlənmə nümunələri:
Onun pedantizmi hər kəsi bezdirirdi. (Burada pedantizm mənfi xüsusiyyət kimi təsvir edilir.)
Həddindən artıq pedantizm elmi araşdırmalarda maneə törədə bilər. (Burada pedantizmin mənfi nəticələrinə işarə edilir.)
O, işinə həddindən artıq pedant yanaşırdı, amma nəticələr göz qabağındadır. (Burada pedantizm müsbət nəticə ilə birlikdə təsvir edilir.)
Beləliklə, pedantizm sadəcə "həddindən artıq formalizm"dən daha çoxdur; bu, həyatın müxtəlif sahələrində özünü göstərən kompleks bir davranış və düşüncə tərzinin ifadəsidir. Bu tərzdə həddindən artıq diqqət və dəqiqlik, əsas məqsəddən uzaqlaşma və mənfi nəticələrə səbəb ola bilər.