Ölməli sifəti, əsasən iki əsas mənada işlənir: birincisi, fiziki ölümə məhkum olan, ölümünün qaçılmaz olduğu mənasında; ikincisi isə, məcazi mənada, cəmiyyət üçün faydasız, zərərli, aradan qaldırılması lazım olan kimi dəyərləndirilən bir varlıq və ya hadisəni ifadə edir.
Birinci mənada, "ölməli" sözü bioloji ölümün qaçılmazlığına işarə edir. Misal üçün, "ağır xəstəliyinə görə ölməli idi" cümləsində şəxsin ölümünün qaçılmaz olduğu bildirilir. Bu mənada, söz daha çox obyektiv və faktı ifadə edir.
İkinci mənada isə "ölməli" subyektiv bir qiymətləndirməni əks etdirir. Bu mənada söz, müəyyən bir şəxsin, qurumun və ya hadisənin cəmiyyət üçün faydasız, zərərli, ya da aradan qaldırılması vacib olan kimi qəbul olunduğunu ifadə edir. "Bu köhnəlmiş sistem ölməlidir" cümləsində olduğu kimi. Bu mənada istifadədə, sözü işlədən şəxsin müəyyən bir mövqedən çıxış edərək öz subyektiv qiymətləndirməsini ifadə etdiyini qeyd etmək vacibdir. Bu qiymətləndirmə, əxlaqi, siyasi və ya sosial meyarlara əsaslana bilər.
Sözün etimologiyasına nəzər salsaq, "ölməli" sözünün "ölmək" fellərinin sifət şəkilçisi olan "-li" şəkilçisi ilə əmələ gəldiyini görərik. "Öl" kökü türk dillərinin ümumi leksikasına aiddir və ölüm anlamını ifadə edir. "-li" şəkilçisi isə sifət əmələ gətirir və "malik olma", "etiketlənmə" kimi mənalar verir.
Misal cümlələr:
- Xəstəlik o qədər ağır idi ki, həkimlər onu ölməli kimi qiymətləndirirdilər.
- Köhnə, korrupsiyalaşmış sistem ölməlidir ki, yeni, ədalətli sistem yarana bilsin.
- Onun fikirləri cəmiyyət üçün zərərlidir, ölməlidirlər.
Gördüyümüz kimi, "ölməli" sözü, kontekstə görə, həm literal, həm də məcazi mənada işlənə bilən çoxmənalı bir sözdür. Mənasının düzgün anlaşıla bilməsi üçün cümlənin ümumi kontekstinin nəzərə alınması vacibdir.