Oxlanmaq – məchul fe'l. Azərbaycan dilinin zəngin leksikasında "oxlanmaq" sözü əsasən iki əsas mənada işlənir: birincisi, fiziki bir təsir nəticəsində, yəni oxla vurulma hərəkətinin nəticəsini ifadə edir; ikincisi isə, daha metaforik bir mənada, oxun bir şeyin içindən keçirilməsini və ya bir şeyə oxun sancılmasını bildirir. Bu mənaların hər ikisi də tarixi kontekstlə, oxun həm silah, həm də alət kimi istifadəsinin izlərini daşıyır.
1. Fiziki təsir: Oxla vurulmaq. Bu mənada "oxlanmaq" sözü bir insanın və ya heyvanın oxla vurulmasını, yaralanmasını ifadə edir. Verilən misalda "İgidim oxlanıbdı; Ürəklər qara qandı" ifadəsində oxun vurması nəticəsində igidin yaralanması və bunun iz buraxması təsvir olunur. Bu mənada fe'lin əsas vurğu vurulan tərəfin – hədəfin yaralanmasına, zədələnməsinə yönəlir. "Oxlanmaq" sözü bu mənada daha çox epik əsərlərdə, xüsusən də döyüş səhnələrini təsvir edən hissələrdə rast gəlinir.
2. Metaforik təsir: Ox keçirilmək, ox salınmaq. Bu isə daha geniş, məcazi bir mənadır. "Oxlanmaq" bir şeyin içindən oxun keçirilməsi, nüfuz etməsi, bir növ "deşilmesi" mənasını verir. Bu məna, birinci məna ilə müqayisədə daha az istifadə olunsa da, elmi və texniki ədəbiyyatda, məsələn, bir materialın içindən ox keçirmə əməliyyatını ifadə etmək üçün istifadə oluna bilər. Həmçinin, məcazi mənada, bir fikrin, bir hissin insanın ürəyinə dərinlərinə nüfuz etməsini də təsvir etmək üçün işlədilə bilər. Məsələn: "Onun sözləri ürəyimə ox kimi sancıldı, məni dərincə sarsıtdı". Bu cür istifadədə "oxlanmaq" sözü, əsasən, psixoloji təsiri ifadə edir.
Qeyd edək ki, "oxlanmaq" fe'linin ikinci mənası birbaşa "ox" sözünün ikinci mənası ilə bağlıdır (məsələn, tibbdə istifadə olunan oxlar). Beləliklə, sözün mənası onun kontekstdən asılı olaraq dəyişə bilər və həm konkret, həm də məcazi mənalarda istifadə edilə bilər.