Oxalanmaq sözü Azərbaycan dilində geniş mənada "ovxalanmaq, dağılmaq, tökülmək, xarab olmaq" mənalarında işlənir. Lüğətlərdə verilən "bax ovxalanmaq" ifadəsi isə sözün əsas mənasını tam əhatə etmir. Daha dəqiq ifadə etmək üçün, "oxalanmaq"ın mənasını "fiziki və ya metaforik mənada dağılma, tökülmə, parçalanma, xarab olma, viran olma" kimi izah etmək daha düzgündür.
Etimalogiyasına nəzər salsaq, "oxalanmaq" felinin kökü qədim türk dillərindəki "ox" (atəş, alov) və ya "oxu" (qırmaq, sındırmaq) felindən törəmiş ola bilər. "Ox" kökü ilə əlaqələndirilərsə, sözün mənası "odun təsiri ilə dağılmaq, yandırılmaqla xarab olmaq" kimi interpretasiya edilə bilər. "Oxu" kökü ilə əlaqələndirilərsə isə, məna "qırılmaq, sınmaq, parçalanmaq" olaraq başa düşülə bilər. Hər iki halda da, "oxalanmaq" fiziki bir dağılma və ya xarab olma prosesini ifadə edir.
Misal olaraq, verilən şeir parçasında ("Mururizamanla oxalandı; Töküldü ehramların daşı. O.Sarıvəlli") "oxalanmaq" ehramların zaman keçdikcə dağılmasını, aşınmasını, xarab olmasını ifadə edir. Burada söz həm fiziki dağılma, həm də zamanın təsiri ilə olan bir tənəzzülü göstərir.
Başqa cümlələrdə "oxalanmaq" sözünün necə işləndiyi nümunələr:
- Qədim qalanın divarları illər ərzində oxalanmışdı.
- Arzuları oxalanmış, ümidləri sönmüşdü.
- Şiddətli yağışdan sonra bağdakı çiçəklər oxalanmışdı.
- Zamanla onun həyatının bütün gözəllikləri oxalanmışdı.
Göründüyü kimi, "oxalanmaq" sözü həm konkret, həm də metaforik mənada işlədilə bilir. Konkret mənada fiziki dağılma, tökülməni, metaforik mənada isə ümidlərin, arzuların, gözəlliklərin sönməsini, yox olmasını ifadə edir. Sözün mənası kontekstdən asılı olaraq dəyişə bilsə də, əsasında həmişə bir növ dağılma, tənəzzül, xarab olma fikri yatır.