Nüktə (ər. نُقْطَة - nuqta) sözü klassik Azərbaycan ədəbi dilində "bir sözdən, ifadədən və ya ibarədən dolayısilə çıxarılan gizli, incə məna" kimi izah edilir. Bu, sözün əsas və açıq mənasının arxasında gizlənən, ancaq diqqətli müşahidə və təhlil nəticəsində başa düşülə bilən bir məna təbəqəsidir. Yəni, sözün zahirən ifadə etdiyi mənanın kənarda, əlavə olaraq mövcud olan bir alt mənadır. Bu, həm də əsərin ümumi kontekstindən və müəllifin niyyətindən asılı olaraq dəyişə bilər.
Nüktə, həm də bir məsələnin, fikirin ya da hadisənin ən əsas, ən vacib və qısa ifadəsidir. Bu mənada, nüktə, uzun və ətraflı izah edilən bir mövzunun əsas ideyasının qısa və dəqiq ifadəsinə bənzəyir. Məsələn, bir mühazirənin əsas nüktəsi, həmin mühazirənin əsas mövzusunun qısa və aydın bir şəkildə ifadə olunmasıdır.
Nüktənin əsas xüsusiyyətlərindən biri onun "gizli" və ya "pünhan" olmasıdır. Bu, sözün əsas mənasından fərqli olaraq, hər kəs tərəfindən dərhal başa düşülməyə biləcəyini göstərir. Anlamaq üçün müəyyən səviyyədə ədəbiyyat bilgisi, təfəkkür qabiliyyəti və kontekstin dərk edilməsi tələb olunur. Nüktəni anlamaq, mətni daha dərin bir səviyyədə başa düşmək və müəllifin ifadə etmək istədiyi əsl mənanı tutmaq deməkdir.
Ədəbiyyatda, xüsusilə də poeziyada, nüktənin rolu çox əhəmiyyətlidir. Şairlər və yazıçıların əsərlərində istifadə etdikləri nüktələr, əsərin bədii dəyərini artırır və oxucuya əsərin mənasını daha dərin şəkildə başa düşməyə imkan verir. Məsələn, bir şeirdə istifadə edilən bir metafora, eyni zamanda bir nüktə kimi də çıxış edə bilər, zahirən sadə bir ifadənin arxasında gizli bir məna daşıya bilər.
Cümlədə nüktənin işlənməsinə nümunələr:
- Müəllimin dediklərinin əsas nüktəsi tələbələrin öz üzərində çalışmasının vacibliyi idi.
- Şeirin nüktəsini anlamaq üçün mətni diqqətlə oxumaq lazımdır.
- Onun sözlərində gizli bir nüktə var idi, ancaq heç kim onu başa düşmədi.