Noxtalanma sözü, "noxtalanmaq" felindən törəmiş bir isimdir. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətlərində sadəcə olaraq "noxtalanmaq" felinin isim formasına istinad edilməsi, sözün mənasını tam əhatə etmir. Daha geniş və dəqiq bir izah üçün, həm "noxtalanmaq" felinin, həm də "noxtalanma" isminin kontekstual istifadəsinə baxmaq lazımdır.
Əsas mənası, quruduqdan, quruyandan sonra bitkinin, meyvənin və ya digər əşyanın sərtləşməsi, büzüşməsi və xırda-xırda çatlamasıdır. Bu proses, suyun itirilməsi nəticəsində baş verir və əşyanın həcminin azalmasına, səthinin qırışmasına səbəb olur. Məsələn, "günəşin altında qalan üzümün noxtalanması", "qurumuş giləmeyvənin noxtalanması" kimi ifadələr bu mənanı əks etdirir.
Lakin "noxtalanma" sözü yalnız fiziki bir prosesi deyil, həm də metaforik mənada, insanın və ya bir şeyin qocalması, solması, tükənməsi nəticəsində geriləməsi və zəifləməsini də ifadə edə bilər. Bu mənada, "ümidin noxtalanması", "gəncliyin noxtalanması", "yarpaqların noxtalanması" (yalnız fiziki deyil, həm də mövsümi solma mənasında) kimi ifadələrə rast gəlmək olar. Bu metaforik istifadədə, "noxtalanma" prosesi müəyyən bir canlılıq və canlanmanın itməsi kimi təsvir edilir.
Etimalogiyasına gəlincə, "noxtalanmaq" feli türk dillərinə xas bir söz olub, kökü dəqiq müəyyənləşdirilməsə də, ehtimal ki, "noxt" (quru, quru meyvə, quru şey) sözü ilə bağlıdır. "Noxtalanma" isə bu felin məsdər formasından törəmiş bir isimdir və felin mənasını isim şəklində ifadə edir.
Beləliklə, "noxtalanma" sözünün mənası kontekstdən asılı olaraq dəyişə bilsə də, əsas olaraq quruma, büzüşmə, sərtləşmə və geriləmə kimi prosesləri ifadə edir, həm fiziki, həm də metaforik mənada işlədilə bilər.