Nikahsız sifəti əsasən iki əsas mənada işlənir: birincisi, nikah bağlamamış, yəni rəsmi nikah qeydiyyatından keçməmiş; ikincisi isə, əvvəlki nikahı ləğv olunmamış, hələ də qanuni əsasda nikahda olan, lakin tərəfdaşı ilə birgə yaşamıyan şəxs üçün işlədilir. Birinci mənada "nikahsız" sözü nikahın hüquqi tərəfini vurğulayır və şəxsin rəsmi olaraq evli olub-olmamasını bildirir. Bu mənada "nikahsız əlaqə" ifadəsi qeyri-rəsmi münasibətləri, "nikahsız qalmaq" isə şəxsin qəsdən və ya məcburi olaraq evlənməməsini ifadə edə bilər.
İkinci mənada isə "nikahsız" sözü, hələ də mövcud olan, lakin faktiki olaraq fəaliyyət göstərməyən bir nikah vəziyyətinə işarə edir. Məsələn, "nikahsız qadın" ifadəsi, əri ilə birgə yaşamasa belə, rəsmi olaraq hələ də evli olan qadını ifadə edir. Bu mənada, sözün mənası "ayrılıqda olan", "ərindən/arvadından ayrı yaşayan" mənalarını da özündə ehtiva edə bilər. Belə hallarda, "nikahsız" sözü hüquqi deyil, daha çox sosial vəziyyəti bildirir.
Sözün etimologiyasına gəldikdə, "nikah" sözü ərəb mənşəlidir və "əlaqə", "birlik" mənalarını verir. "-sız" isə mənfi əlavədir və "olmayan", "məhrum olan" mənalarını bildirir. Ona görə də "nikahsız" sözünün əsas mənası "nikahı olmayan" olaraq qalır, lakin kontekstə görə yuxarıda qeyd olunan əlavə mənaları da qazanır.
Cümlə içində işlənmə nümunələri:
- O, nikahsız ana idi.
- Onların nikahsız bir əlaqəsi vardı.
- Uzun illərdir nikahsız qalıb.
- Nikahsız yaşamağın hüquqi nəticələri var.
- Hələ də rəsmi olaraq evli olsa da, uzun müddətdir nikahsız yaşayırdı.