Necə sözü Azərbaycan dilində çoxmənalı bir zərfdir və əsasən sual və ya təəccüb ifadə etmək üçün işlədilir. Lüğətlərdə verilən "nə təhər, nə cür" izahı qısadır və sözün bütün imkanlarını əhatə etmir. "Necə" sözü müxtəlif kontekstlərdə fərqli mənalar kəsb edir.
Birinci mənası, verilən izahlara uyğun olaraq, sual zərfi kimi işlənməsidir. Bu halda, sual edən şəxs hadisənin keyfiyyətini, tərzini, şərtlərini, üsulunu, vəziyyətini və ya digər detallarını öyrənməyə çalışır. Misallar:
- Necə getdin işə? (Yol necə idi? Nəqliyyat vasitəsi iləmi getdin? Və s.)
- Necə gəlmisən? (Piyada, maşınla, avtobusla və ya başqa bir vasitə iləmi gəlmisən?)
- Onu necə gördün? (Hansı vəziyyətdə, nə zaman, harada gördün? Onun halı necə idi?)
İkinci mənası, bəzi hallarda "necə" sözü təəccüb ifadə edən zərf kimi işlənir. Bu zaman hadisənin gözlənilməzliyi və ya qeyri-adiliyi vurğulanır. Misal:
- Necə! Sən burdasan?! (Gözlənilməz bir görüşü ifadə edir.)
Üçüncü mənası daha az rast gəlinən, lakin mövcud olan bir mənadır. Bəzi dialektlərdə və ya köhnə ədəbiyyat nümunələrində "necə" sözü "nə qədər" mənasında işlənə bilər. Bu istifadə müasir Azərbaycan dilində nadir hallarda rast gəlinir və kontekstə bağlıdır.
Etimoloji baxımdan, "necə" sözünün kökü qədim türkcədəki "neçe" sözünə dayanır. "Ne" sual əvəzliyi ilə "çe" (tərzi, yolu, üsulu bildirən köhnə bir əlavə) birləşərək "necə" formasını əldə edir. Bu etimoloji məlumat sözün mənasının zamanla necə inkişaf etdiyini daha yaxşı anlamağa kömək edir.
Qeyd: Verilən nümunədəki "[Sona xanım:] Dan yeri ağarıb sabah indicə açılar, bilmirəm n..." cümləsi tamamlanmayıb. Bu cümlədə "necə" sözünün hansı mənada işləndiyi aydın deyil. Ancaq kontekstdən asılı olaraq, "Necə olacaq?" və ya "Necə edək?" kimi tamamlanmaları mümkün ola bilər.