Nəhməriban sözü farsca "na…" (yox, olmayan) və ərəbcə "məhriban" (mehriban, rəhmli, şirin) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş mürəkkəb bir söz olub, "mehriban olmayan", "soyuq", "sərt", "şəfqətsiz", "qəddar", "amansız" mənalarını ifadə edir. Sözün mənfi əlamət bildirən ön şəkilçisi olan "na-" hissəsi, "məhriban" sözünün əksinə məna verir. Bu, leksik əmələgəlmənin mürəkkəb söz əmələgəlməsi yolu ilə baş verdiyini göstərir.
Nəhməriban sözü əsasən insanlara şamil olunsa da, məcazi mənada hadisələrə, vəziyyətlərə, hətta təbiət hadisələrinə də aid edilə bilər. Məsələn, "nəhməriban bir hava", "nəhməriban bir baxış", "nəhməriban bir tədbir" kimi ifadələr mümkündür. Bu zaman söz, soyuqluq, sərtlik, qəddarlıq və ya acımasızlığı ifadə edir.
Verilən misalda ("Əzəl gün mehr edərdin ta könül oldu giriftarın; Dönüb, ey səng...") istifadə olunan "səng" sözü ilə "nəhməriban" sözü sinonim kimi istifadə olunmuşdur. "Səng" daş ürəkliliyi, duyğusuzluğu ifadə edən bir sözdür və nəhməribanın mənasına uyğun gəlir. Beləliklə, misal həm nəhməriban sözünün təzadlı bir vəziyyəti təsvir etməkdə necə işlədildiyini, həm də ədəbi dilin ifadə imkanlarını göstərir.
Nəhməriban sözünün istilik, şəfqət, rəhm və məhəbbət kimi müsbət keyfiyyətlərin tam əksinə olan mənfi keyfiyyətləri vurğuladığını nəzərə almaq vacibdir. Ona görə də ədəbi əsərlərdə xarakterlərin mənfi cəhətlərini təsvir etmək üçün tez-tez istifadə olunur.