Naxələf: sifət. [fars. na… və ər. xələf]
Əsas mənası: Əcdadına, əslinə, nəslinə, keçmişinə, özündən əvvəlkilərinə layiq olmayan, onların xüsusiyyətlərini, keyfiyyətlərini, adət-ənənələrini, vərdişlərini özündə əks etdirməyən, onlara zidd olan, onlardan geridə qalan. Bu, həm mənəvi, həm də fiziki xüsusiyyətlərə şamil oluna bilər. Məsələn, əcdadı elm adamı, alim olan, lakin özü savadsız və cahil olan bir şəxs naxələf hesab oluna bilər. Yaxud da, nəslinin görkəmli nümayəndələri ilə müqayisədə daha zəif, qabiliyyətsiz olan birisi də naxələf sayıla bilər. Sözün mənası yalnız mənfi keyfiyyətləri deyil, həm də qabiliyyət və potensial baxımından geriliyi də əhatə edir.
Etimologiya: Söz farsca na… (infiks, mənfi məna bildirən) və ərəbcə xələf (varis, davamçı, əvəzedici) sözlərindən əmələ gəlmişdir. Na… prefiksinin əlavə edilməsi ilə “varis olmayan”, “davamçı olmayan”, “əvəzedici olmayan”, daha geniş mənada isə “layiq olmayan” mənası əldə edilir.
İstifadə nümunələri:
• Naxələf övlad: Əcdadının şöhrətini, adını, xüsusiyyətlərini özündə əks etdirməyən, ondan geri qalan övlad.
• O, nəslinin naxələf bir nümayəndəsidir: Bu ifadə onun əcdadının nailiyyətlərinə çatmadığını, onlardan geri qaldığını bildirir.
• Nəslinin ən naxələf üzvü idi: Bu ifadə sözün ən mənfi mənasında işlənir və onun nəslinin digər üzvləri ilə müqayisədə ən pis vəziyyətdə olduğunu göstərir.
• Onun hərəkətləri naxələfdir: Bu cümlə onun əcdadlarının adət-ənənələrinə, prinsiplərinə zidd olan hərəkətlər etdiyini bildirir.
Sözün işlənmə sahəsi əsasən mənfi kontekstdədir və daha çox nəsil və əcdadlar ilə bağlı müqayisədə işlədilir. Lakin müasir Azərbaycan dilində bu sözün bir qədər genişlənmiş istifadə sahəsinə rast gəlmək mümkündür.