Müşahidə (ərəbcə müşahədədən) – is. Diqqətli və sistemli şəkildə ətraf aləmin, hadisələrin, proseslərin və ya obyektlərin qavranılması və təhlil edilməsi prosesi. Bu proses sadəcə “diqqətlə baxma”dan daha geniş bir məna kəsb edir və müşahidəçinin obyektiv və tənqidi yanaşmasını, qeydlər aparmasını, müşahidə olunanları təhlil etməsini, nəticələr çıxarmasını əhatə edir. Müşahidə həm keyfiyyətli, həm də kəmiyyətli xarakter daşıya bilər, məsələn, bir bitkinin böyüməsini izləmək (keyfiyyətli) və ya temperatur dəyişikliklərini qeyd etmək (kəmiyyətli) kimi.
Müşahidənin müxtəlif növləri vardır. Məsələn, elmi müşahidə planlı, sistemli və obyektiv olmaqla, tədqiqat məqsədi daşıyır. Gündəlik müşahidə isə daha az formal və sistemlidir, ətrafdakı hadisələrə olan təsadüfi reaksiyalar əsasında baş verir. Strukturlaşdırılmış müşahidə əvvəlcədən müəyyən edilmiş meyarlar və qaydalar əsasında aparılır, strukturlaşdırılmamış müşahidə isə daha sərbəstdir.
Müşahidənin fərqli kontekstlərdə işlənməsinə nümunələr:
- "Alimlər uzun illərdir ki, bu planetin atmosferini müşahidə edirlər." (Elmi müşahidə)
- "O, uşağın oyununu maraqla müşahidə edirdi." (Gündəlik müşahidə)
- "Həkim xəstənin vəziyyətini diqqətlə müşahidə edirdi." (Tibbi müşahidə)
- "Polis hadisə yerini müşahidə etdi." (Cinayət araşdırması zamanı müşahidə)
- "Müşahidə nəticələri gözləniləndən fərqli oldu." (Müşahidə nəticələrinin təhlili)
Beləliklə, "müşahidə" sözünün sadəcə "diqqətlə baxmaq" kimi tərifi onun tam mənasını əks etdirmir. Bu, daha çox sistemli, qavrayış, təhlil və nəticə çıxarma prosesini əhatə edən, fərqli sahələrdə müxtəlif tətbiqlərə malik bir anlayışdır.