Müariz sözü ərəb mənşəli olub (مُعارِض - mu'āriḍ), "qarşı duran", "əks olan", "zidd olan" mənalarını verir. Köhnə Azərbaycan dilində daha geniş istifadə olunsa da, müasir dilçilikdə istifadəsi nisbətən məhduddur. Lüğətlərdə əsasən sifət kimi qeyd olunsa da, kontekstdən asılı olaraq ismi və ya fel kimi də işlədilə bilər.
Sifət kimi işləndikdə, "müxalif", "qarşı", "zidd", "əks", "rəqib" mənalarını ifadə edir. Məsələn, "Onun fikirləri mənimkilərə müariz idi" cümləsində "müariz" sözü iki fikrin bir-birinə zidd olduğunu göstərir. Başqa bir nümunə olaraq, "Müariz qüvvələr" ifadəsi qarşı tərəfdəki, əks tərəfdəki qüvvələri bildirir. Yəni, bir-birinə qarşı olan, rəqabət aparan qüvvələr.
İsmi mənada istifadə zamanı, "qarşı tərəf", "rəqib", "əks tərəf" kimi mənaları ifadə edə bilər. Məsələn, "Müarizlərin arqumentləri qənaət etmədi" cümləsində "müariz" qarşı tərəfi, əks fikirdə olanları təmsil edir. Belə kontekstdə "rəqib", "əks tərəf", "müxaliflər" kimi sözlərlə əvəz edilə bilər.
Fel mənasında istifadəsi daha az rast gəlinir, lakin kontekstdən asılı olaraq "qarşı çıxmaq", "zidd olmaq", "müxalifət göstərmək" mənalarında işlədilə bilər. Məsələn, "O, həmin qərara qətiyyətlə müariz oldu" cümləsində "müariz olmaq" qarşı çıxmaq, əleyhinə olmaq kimi bir məna kəsb edir.
Ümumi olaraq, "müariz" sözü klassik ədəbiyyatda daha çox rast gəlinir və müasir Azərbaycan dilində "zidd", "əks", "müxalif", "rəqib" kimi sözlərlə əvəz edilə bilər. Lakin sözün köhnəliyi və spesifikliyi onun bəzi mənalarını daha incə və ifadəli şəkildə çatdırmağa imkan verir.