Məktəbxana (is. [ər. məktəb və fars. xanə]) sözünün etimologiyası ərəb dilindən "məktəb" (məktəb, təhsil müəssisəsi) və fars dilindən "xanə" (ev, yer) sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır. Beləliklə, sözün əsl mənası "məktəb evi" və ya "məktəb yeri" kimi başa düşülə bilər.
Lüğətlərdə "məktəbxana" sözü əsasən köhnəlmiş bir söz olaraq qeyd olunur. Müasir Azərbaycan dilində bu söz nadir hallarda işlədilir və əsasən "məktəb" sözü ilə əvəz olunur. Ancaq tarixi mətnlərdə və klassik ədəbiyyatda "məktəbxana" sözünə rast gəlmək mümkündür.
Misal olaraq verilən "Məscid minarəsi, məktəbxanası" ifadəsində "məktəbxana" sözü, minarəyə bitişik və ya yaxınlığında yerləşən, ehtimal ki, müəllimin və ya tələbələrin istifadə etdiyi kiçik bir otaq, dərs otağı və ya oxuma otağı kimi başa düşülə bilər. Bu istifadə sözün mənasının zaman və məkana bağlı olduğunu göstərir.
İkinci cümlə ("Torpağı şirindi, yeri yaxşıdır") isə "məktəbxana" sözünün verildiyi kontekstdən tamamilə kənarda qalır və bununla əlaqədar heç bir əlaqəsi yoxdur. Bu cümlənin bura əlavə olunması mənasızdır və sözün mənasını izah etməkdə heç bir kömək etmir.
Qısacası, "məktəbxana" sözü köhnəlmiş bir leksik vahiddir və "məktəb" sözünün sinonimi kimi, əsasən tarixi mətnlərdə və bəzi spesifik kontekstlərdə işlədilmişdir. Müasir Azərbaycan dilində onun əvəzinə "məktəb" sözündən istifadə olunur.