Maarifpərəstlik, əsasən maarifçilik anlayışı ilə sinonim olaraq istifadə olunsa da, bəzi incə fərqləri ehtiva edir. Maarifçilik, daha geniş bir konsepsiya olaraq, biliyin, təhsilin və rasionallığın cəmiyyətə yayılmasını, insan düşüncəsinin inkişafını və irəliləməsini ifadə edir. Bu, bir ideoloji hərəkat, bir fəlsəfi cərəyan kimi başa düşülür.
Maarifpərəstlik isə, daha çox bu ideologiyanın təzahür formasını, konkret hərəkətləri, fəaliyyətləri əhatə edir. Maarifpərəst bir şəxs sadəcə maarifçiliyin ideyalarını qəbul etməklə kifayətlənməz, həmin ideyaları həyata keçirmək üçün fəal şəkildə çalışar. Təhsilin yayılmasına, elmə dəstək verməyə, cəmiyyətin maariflənməsinə töhfə verməyə çalışar. Yəni, maarifpərəstlik, passiv bir qəbul deyil, aktiv bir iştirakdır.
Tarixi kontekstdə, maarifpərəstlik əsasən 18-ci əsrdə Avropada baş verən maarifçilik hərəkatının təsiri altında formalaşmışdır. Maarifpərəstlər, köhnə ənənələri tənqid edərək, rasional düşüncəyə, ədalətə, azadlığa və insan hüquqlarına üstünlük vermişlər. Onlar cəmiyyətin inkişafı üçün təhsilin vacibliyinə inanmış, əhalinin savadlanması üçün müxtəlif təşəbbüslər göstərmişlər. Bu təşəbbüslər məktəb və kitabxana qurulmasından tutmuş, elmi əsərlərin nəşrinə və ictimai müzakirələrə qədər geniş bir spektr əhatə edirdi.
Beləliklə, maarifpərəstlik, sadəcə bir anlayışdan daha çox, tarix boyu insan cəmiyyətinin inkişafında mühüm rol oynamış bir hərəkatın və fəaliyyətin adıdır. Bu hərəkatın əsas məqsədi, insanları maarifləndirmək, onların düşüncə tərzini dəyişmək və daha ədalətli, daha inkişaf etmiş bir cəmiyyət qurmaq idi. Bu mənada, maarifpərəstlik, tarixin irəliləməsinə güclü təsir göstərmiş bir sosial və intellektual hadisədir.