Qul sözü, Azərbaycan dilinin zəngin tarixini əks etdirən, köhnə və çoxmənalı bir termindir. Ən geniş yayılmış mənası, qədim dövrlərdə mövcud olmuş, müharibə əsiri kimi tutulub satılan və sahibinə məxsus olan şəxsi ifadə edir. Bu insanlar, sahibinin tam mülkiyyətində olub, azadlıqdan məhrum edilmiş, istənilən işdə işlədilən və həyatlarının bütün aspektləri üzərində tam nəzarət qurulan fərdlər idilər.
Koroğlu dastanından gətirilən “Neçə qul azad elədim; Qəsd etmədim cana, Nigar!” misalında olduğu kimi, qul sözü, bu insanlara qarşı həm də müəyyən bir rəhmət və mərhəmət hissinin ifadəsində işlənmişdir. Bu, həm də o dövrün sosial quruluşunun acı reallığını və qulların azadlıq arzusunu vurğulayır.
Qulçuluq sistemi, tarixin müxtəlif mərhələlərində, müxtəlif coğrafi bölgələrdə fərqli şəkildə tətbiq olunmuşdur. Bəzi mədəniyyətlərdə qulların hüquqları nisbətən yüksək olsa da, əksər hallarda onlar ağır istismara məruz qalmış, insan kimi deyil, əşya kimi baxılmışdır. Qul olmanın ağır fiziki və psixoloji əzabları, nəsillər boyu davam edən sosial bərabərsizlik və ayrı-seçkilik problemlərinə gətirib çıxarmışdır.
Müasir dövrdə qulçuluq rəsmi olaraq ləğv olunsa da, müxtəlif formalarda, məsələn, məcburi əmək, insan ticarəti və müasir köləlik şəklində hələ də mövcuddur. Qul sözünün tarixi mənasını anlamaq, bu günkü insan haqları mübarizəsində və ədalətli bir dünya qurmaq üçün vacibdir. Bu söz, insanlıq tarixinin qaranlıq səhifələrindən birini və hələ də aradan qaldırılmamış ağır bir problemi xatırladır.