Qəlpələnmə, "qəlpələnmək" fellindən törəmiş isimdir. Sadəcə olaraq feilin məsdər forması deyil, daha çox qəlpələnmə hərəkətinin özünü, prosesini və ya nəticəsini ifadə edir. Bu mənada, qəlpələnmə, bir şeyin, əsasən də qabığın və ya səthin qırılıb, parçalanaraq kiçik hissələrə bölünməsi, dağılması deməkdir. Bu parçalanma təbii səbəblərdən, məsələn, quruma, çürümə, donma nəticəsində və ya süni təsirlərlə, məsələn, vurma, qırma, əzmə nəticəsində baş verə bilər.
Qəlpələnmə prosesi müxtəlif materiallara tətbiq oluna bilər: quru torpaq, qaya, taxıl dənələri, boyanın səthi və s. Hər bir halda, qəlpələnmənin nəticəsi materialların fiziki bütövlüyünün pozulması, səthin hamarlığının itirilməsi, və ya əsas kütlədən kiçik parçaların ayrılmasıdır. Məsələn, qəlpələnmə nəticəsində quru bir ağacın qabığı tökülür, quru palçıq çatlayır və ya qaya parçalanır.
Daha geniş mənada, "qəlpələnmə" metaforik olaraq da istifadə oluna bilər. Məsələn, bir qrupun daxilində fikir ayrılıqlarının artması və nəticədə parçalanma prosesi "qəlpələnmə" kimi təsvir edilə bilər. Bu isə sosial qruplarda, siyasi partiyalarda və ya hətta dostlar arasında olan fikir ayrılıqlarına və parçalanmalara işarə edə bilər. Belə hallarda, "qəlpələnmə" daxili ziddiyyətlərin və münaqişələrin nəticəsində meydana gələn parçalanmanı ifadə edir.
Ümumiləşdirərək demək olar ki, "qəlpələnmə" sözü həm fiziki, həm də metaforik mənada bir parçalanma, dağılma və ya ayrılma prosesini ifadə edən zəngin mənalı bir sözdür. Onun konkret mənası kontekstdən asılı olaraq dəyişə bilər.