Qaçaq sözü Azərbaycan dilində çoxşaxəli və tarixi köklərə malik bir termindir. Çarlıq Rusiyası dövründə əsasən hökumətin ədalətsizliyindən, zülmündən və təqibindən qaçmış şəxsləri ifadə etsə də, bu anlayış daha geniş məna daşıyır.
Birinci və ən geniş yayılmış mənası, çarlıq rejiminin əsarətindən, zülmündən və qanunsuzluğundan qaçmış, öz azadlığını, şərəfini və həyatını qorumaq üçün mübarizə aparan insanları təsvir edir. Bu insanlar, tez-tez cəmiyyətin ən zəif təbəqələrindən, ədalətsizliyə məruz qalmış kəndlilər, fəhlələr və digər sosial qruplardan olurdular. Onların qaçış səbəbi təkcə həbs və sürgün təhlükəsi deyil, həm də öz torpaqlarının, mal-mülklərinin əlindən alınması, ailələrinin dağılması və diqqətsizlik idi.
Qaçaqlar sadəcə qanun pozucuları deyildilər. Onlar ədalət axtarışında olan, öz hüquqlarını müdafiə edən və ezilmiş kəslərin səsi idilər. Onların hərəkətləri, bəzən qanunsuz olsa da, bəzən də ədalətin bərpası üçün mübarizənin bir forması idi. Bu səbəbdən də, xalq arasında qaçaqlar tez-tez qəhrəman kimi qəbul olunurdular, onların ədalət mübarizəsi əfsanələrə və xalq ədəbiyyatına sirayət edirdi.
Lüğətdə verilən “həbsdən və ya sürgündən qaçan adam” tərifi qaçaq anlayışının yalnız bir tərəfini əks etdirir. Qaçaq fenomeninin dərin ictimai-siyasi kökləri və çox cəhətli təbiəti nəzərə alınmalıdır. Onlar sadəcə “qaçanlar” deyil, öz zamanının sosial və siyasi reallıqlarının məhsulu olan, ədalət və azadlıq uğrunda mübarizə aparan insanlardır.