Kümbəz sözü Azərbaycan dilində geniş yayılmış bir termin olub, əsasən memarlıqda istifadə olunur. Lüğətlərdə sadəcə "künbəz"ə istinad edilməsi, bu zəngin məna daşıyan sözün bütün aspektlərini əhatə etmir.
Kümbəz, əsasən dairəvi, oval və ya çoxbucaqlı planlı, əyri səthli bir örtü növüdür. Yuxarı hissəsi nöqtəyə (zirvəyə) doğru daralan bu konstruksiya, binanın içini qoruyur, yağış və qardan qoruyur və estetik bir görünüş yaradır. Tarix boyu müxtəlif mədəniyyətlərdə, müxtəlif materiallardan (daş, kərpic, taxta, metal) istifadə edilərək inşa edilmiş kümbəzlərə rast gəlinir.
Kümbəzlərin formasının müxtəlifliyi, onların inşa edildiyi dövrün texnoloji inkişaf səviyyəsi və memarlıq üslubu ilə sıx bağlıdır. Məsələn, sadə yarımkürə formalı kümbəzlərdən tutmuş, kompleks riyazi hesablamalar əsasında inşa edilmiş mürəkkəb formalı kümbəzlərə qədər geniş bir çeşid mövcuddur. Bəzi kümbəzlər tək bir hissədən, bəziləri isə bir-birinə birləşdirilmiş bir neçə hissədən ibarət ola bilər.
S.S.Axundovun misalında olduğu kimi, kümbəz sadəcə bir memarlıq elementi deyil, həm də əsərin estetik və məna yükünü artıran bir simvoldur. Kümbəzin görünüşü, həcmi, materialı və binanın ümumi kompozisiyasındakı yeri, əsərin üslubunu, məqsədini və mənasını ifadə edə bilər. Beləliklə, kümbəz yalnız bir örtü deyil, həm də əsərə xüsusi bir çalar qatan, memarın ustalığını və düşüncəsini əks etdirən vacib bir elementdir.
Qısacası, kümbəz sadəcə bir memarlıq elementi deyil, zəngin tarixi, estetik və mədəni əhəmiyyətə malik bir simvoldur. Onun formasının, ölçüsünün və materialının seçilməsi memarlıq təfəkkürünün, texnoloji imkanların və estetik zövqün əksidir.