Kirəkeş (fars. كِرَهكَش) sözü qədim Azərbaycan dilində haqq müqabilində başqaları üçün yük daşıyan şəxsi ifadə edirdi. Bu, sadəcə at və araba ilə məhdudlaşmır; dəvə, eşşək və ya hətta öz əzələ gücünü istifadə edərək yük daşıyan hər kəs üçün istifadə oluna bilərdi. Beləliklə, “kirəkeş” daha çox “yükdaşıyan”, “hamal” və ya “daşıyıcı” kimi tərcümə edilə bilər. Müasir dövrdə bu söz nadir hallarda işlənsə də, tarixi kontekstində əmək və nəqliyyat tarixinin əyani şahidi olmaqdadır.
Sözün etimologiyasına nəzər salsaq, "kirə"nin "haqq", "ödəniş" mənasını, "keş"in isə "çəkən", "daşıyan" mənasını verdiyini görürük. Yəni kirəkeş əslində "haqqını alaraq yük daşıyan" deməkdir. Bu, onların əməyinin qiymətləndirildiyini və müəyyən bir haqq müqabilində çalışdıqlarını göstərir. Bu terminin köhnəlmiş olması, müasir nəqliyyat vasitələrinin inkişafı ilə əlaqədardır. Ancaq köhnə fotolarda, rəsmlərdə və ədəbi əsərlərdə kirəkeşlərin görüntüsünə rast gəlmək mümkün ola bilər.
Misal olaraq verilən “Gəmiçi:] Sözüm yoxdur, biz kirəkeş babayıq” ifadəsində isə “kirəkeş” məcazlı mənada işlənmişdir. Burada danışan şəxs özünü və ya qrupunu ağır və çətin işləri görməkdə bacarıqlı, dayanmadan çalışanlar kimi təsvir edir. Bu, sözün zamanla məna genişlənməsinə və məcazlı istifadəsinə bir nümunədir.
Nəticə etibarilə, "kirəkeş" sözü sadəcə bir peşə adı deyil, tarixi bir kontekstə malik, zəhmətkeş insanların fəaliyyətini əks etdirən maraqlı bir leksik vahiddir. Onun köhnəlməsi təkcə dilin inkişafını deyil, həm də cəmiyyətin nəqliyyat sistemindəki dəyişiklikləri əks etdirir.