Katorqa (yun. καταγώγιον - katagōgion "məcburi iş, məhkum əməyi" sözündən törəmişdir) tarixən ən ağır cəza növlərindən biri olub. Bu, sadəcə həbs deyil, həm də son dərəcə sərt şəraitdə, ağır fiziki işlərlə müşayiət olunan, insanı fiziki və mənəvi olaraq tamamilə sındırmaq məqsədi güdən bir cəza formasıdır.
Katorqanın həbsdən əsas fərqi, onun məhkumların yalnız azadlığının məhdudlaşdırılmasından ibarət olmamasıdır. Məhkumlar ağır fiziki işlərdə işlədilir, çox aşağı səviyyədə qida və tibbi yardımla təmin olunur, qeyri-insani şəraitdə saxlanılır və daim nəzarət altında olurlar. Bu sərt rejim, insanı əzab vermək, onu cəmiyyətdən tamamilə təcrid etmək və əzmini qırmaq məqsədini daşıyırdı.
Tarixən katorqa, əsasən siyasi məhbuslar, üsyankarlar və ağır cinayətlər törətmiş şəxslər üçün tətbiq olunurdu. Sürgün edilməklə yanaşı, katorqada məhkumlar tez-tez mədənlərdə, inşaatlarda və digər ağır işlərdə işləyirdilər. Bu işlər insan sağlamlığına ciddi zərər vurur, bəzən ölümcül nəticələrə səbəb olurdu. Katorqa cəzası, məhkum üçün həm fiziki, həm də psixoloji əzab mənbəyi idi, həyatını tamamilə məhv edirdi.
Katorqa sistemi Rusiya imperiyasında geniş yayılmışdı. Sibir katorqaları, ağır şəraiti və qeyri-insani münasibətləri ilə məşhur idi. Bu sistem, müxtəlif dövlətlərdə müxtəlif adlar altında mövcud olsa da, əsas mahiyyəti – insanı tamamilə məhv edən ağır məcburi əmək – hər yerdə eyni idi. Bu qorxunc cəzanın izləri, bu gün də dünyada insan haqlarının müdafiəsi ilə bağlı müzakirələrdə öz əksini tapır.