İy-toz sözü, Azərbaycan dilindəki məcazi ifadələrdən biri olub, bir şeyin tamamilə yox olmasını, izsiz-soraqsız yoxa çıxmasını ifadə edir. "İy-tozu qalmamaq" deyimi, əşyanın, hadisənin və ya hətta xatirənin ən kiçik izinin belə qalmadığını, sanki heç olmamış kimi yoxa çıxdığını bildirir. Bu ifadə, tamamilə silinmə, yox olma hissini gücləndirir, həm də məcazi mənada "toza qarışmaq" ifadəsi ilə əlaqələndirilə bilər, yəni varlığın ən kiçik hissəciklərinə qədər dağılmağı ifadə edir.
Misal üçün, "Vaxtilə gördüyün şeylərin iy-tozu qalmayıb" cümləsində, söhbət keçmişdəki bir hadisənin, obyektin və ya şəxsin tamamilə unudulmasından, heç bir izinin qalmadığından gedir. Bu ifadədəki "iy" hissəsi, əşyanın qoxusunu, varlığının qalıq əlamətlərini, "toz" hissəsi isə əşyanın dağılmış və toza çevrilmiş hissəciklərini, yəni tam yox olmasını simvolizə edir. Beləliklə, bu ifadə əşyanın həm maddi, həm də qeyri-maddi izlərinin tamamilə silinməsini vurğulayır.
"İy-toz" ifadəsi, dilin ifadə imkanlarını genişləndirən, təsviriliyi artıran və məna çalarlarını zənginləşdirən məcazi bir ifadədir. Onun köməyi ilə, sadə cümlələrdə dərin məna ifadə etmək mümkündür. Bu ifadə, həyatın keçiciliyini, şeylərin əbədi olmamağını və zamanın hər şeyi yox etmə gücünü də ifadə edə bilər.