İtyatmaz sözü Azərbaycan dilində qeydə alınmış, əsasən danışıq dilində işlənən, qəddar, kobud və təhqiredici bir sifətdir. Lüğətlərdə "çox pis, çox bərbad, insana layiq olmayan, natəmiz" kimi tərif olunsa da, bu tərif sözün ifadə etdiyi mənfi duyğuları tam əhatə etmir.
Daha dəqiq desək, "ityatmaz" sadəcə "pis" və ya "bərbad"dan daha kəskin, daha nifrət dolu bir ifadədir. O, yalnız fiziki vəziyyəti deyil, həm də əxlaqi, mənəvi tərəfi əhatə edir. İtyatmaz bir şey həm çirkli, iyrənc, həm də əxlaqsız, rəzil ola bilər. Məsələn, "ityatmaz adam" deyərkən, insanın yalnız görünüşünü deyil, davranışlarını, mənəvi keyfiyyətlərini, həyat tərzini də nəzərdə tuturuq. Bu, bir növ ümumi bir mənfi qiymətləndirmədir.
Sözün etimologiyasına baxsaq, "it" və "yatmaz" hissələrindən meydana gəldiyi ehtimal olunur. "İt" sözü burada təhqiredici mənada işlənir və aşağılıq, alçaqlıq ifadə edir. "Yatmaz" isə sakit, sabit, təmiz olmamağı, daim narahatlıq və pislik yaymağı bildirir. Beləliklə, "ityatmaz" əslində "sakit durmayan, daim pislik edən, alçaq it" mənasını da ehtiva edir.
Misal olaraq verilən "İtyatmaz dam" və "İtyatmaz yer" ifadələri yerin və ya binanın çox pis, təhlükəli, yaşamağa yararsız vəziyyətdə olduğunu vurğulayır. Həmçinin, "Xortdan: Axırda cındır, ityatmaz fayton tapıb, ona yana" misalında isə, faytonun yalnız köhnə və yararsız olmadığını, həm də çirkin və iyrənc olduğunu görürük.
Nəticə olaraq, "ityatmaz" sözü Azərbaycan dilinin rəngarəngliyini və ifadə imkanlarının genişliyini göstərən maraqlı bir söz olub, sadəcə bir sözlə ifadə oluna bilməyən mürəkkəb bir mənfi qiymətləndirməni əks etdirir.