İlxıbaşı sözü Azərbaycan dilinin zəngin leksikasında özünəməxsus yer tutan, tarixi kökləri olan bir termindir. Sadəcə "ilxıçıya bax" mənası ilə kifayətlənmək, bu sözün ifadə etdiyi incəlikləri və çalarları əks etdirmək üçün yetərli deyil.
Əslində, "İlxıbaşı" sözü daha çox bir vəzifəni, bir rütbəni, bir iyerarxiyanı təsvir edir. Tarixi mənbələrə əsasən, "ilxı" sözü əsasən heyvan sürülərinin, xüsusilə də atların, qoyunların və ya dəvələrin otarılmasını və idarə edilməsini bildirirdi. Belə bir kontekstdə "İlxıbaşı" isə bu sürülərin başında duran, onlara rəhbərlik edən, nizam-intizamı təmin edən şəxsi ifadə edirdi. Bu şəxs sadəcə bir "ilxıçı" deyildi, o, daha təcrübəli, daha məsuliyyətli, sürünün rifahından məsul olan bir lider idi.
İlxıbaşının vəzifələri yalnız heyvanların otarılması ilə məhdudlaşmırdı. O, sürünün qorunması, sağlamlığının təmin edilməsi, mümkün təhlükələrdən qorunması kimi məsələlərlə də məşğul olurdu. Həmçinin, sürünün sahibi ilə əlaqə saxlayaraq, heyvanların sayı, vəziyyəti barədə məlumat verir, lazımi göstərişləri yerinə yetirirdi. Beləliklə, "İlxıbaşı" sözü arxasında bir sıra məsuliyyətləri, bacarıqları və təcrübəni ehtiva edən bir peşəni ifadə edirdi.
Müasir dövrdə bu termin nadir hallarda işlənsə də, onun köhnə mədəniyyətimizin və həyat tərzimizin bir parçası olduğunu unutmamalıyıq. "İlxıbaşı" sözü bizi keçmişimizə aparır, o dövrün sosial strukturu, iqtisadiyyatı və həyat tərzi haqqında fikir verməyə imkan verir. Ona görə də bu sözün mənasını sadəcə "ilxıçıya bax" kimi təqdim etmək, onun zəngin mənasını və tarixi əhəmiyyətini tam olaraq əks etdirmir.