Xurd-xəşil sözü Azərbaycan dilində zərf kimi işlənir və əşyaların, cisimlərin tamamilə dağıdılmış, parçalanmış, əzilmiş və ya sınmış halda olmasını ifadə edir. Əzik-əzik, xıncım-xıncım, sağ-salamat yer qalmamış, sınıqsınıq kimi təsvirlərlə əvəz oluna bilər. Bu, sadəcə fiziki dağıntını deyil, həm də daxili bir pozğunluğu, təşkilatlanmanın tamamilə pozulmasını ifadə edə bilər.
Sözün tərkib hissələri olan "xurd" və "xəşil" sözləri öz-özlüyündə də kiçik, qırıntı, parçalanmış mənalarını ifadə edir və birgə işləndikdə bu mənanı daha da gücləndirir. "Xurd-xəşil" sözü, obyektin vəziyyətinin ciddi dərəcədə pis olduğunu vurğulayır, onun əvvəlki halından heç bir iz qalmadığını bildirir.
Misal olaraq, şeirdəki "Amma birdən işdi mən çölə-zada çıxmalı olsam, sən gərək xurd-xəşil olasan" misrasında söz, təcili ehtiyac yarandıqda, bütün əşyaların təşvişli və qarışıq bir şəkildə toplanmasını, hər şeyin bir-birinə qarışaraq dağıdılmış vəziyyətdə olmasını ifadə edir. Bu, təcili bir vəziyyətdə hər şeyin nizamlı şəkildə toplanmasının mümkün olmaması, hər şeyin çox sürətli və qarışıq şəkildə yığılması deməkdir.
Beləliklə, "xurd-xəşil" sözü sadəcə fiziki bir vəziyyəti deyil, həm də qarışıqlığı, təşvişi və nəzarətdən çıxmış bir vəziyyəti ifadə edən, semantik olaraq çox zəngin bir sözdür.